Tìm Kiếm

Một Chương Trình Giáo Lý

Phù Hợp Cho Hôm Nay

Âu Phủ

A. Dẫn Nhập

1. Khái quát về nhu cầu của con người và đòi hỏi về sự thích ứng

1.1 Khát vọng chân lý và sự sống viên mãn

1.2 Sự thay đổi và phát triển không ngừng của điều kiện sống

1.3 Giáo lý: sự thích ứng của việc học hỏi chân lý và thể hiện lẽ sống

2. Sơ lược về giáo lý qua các thời đại: bền vững và thay đổi

2.1 Khái quát về giáo lý

2.2 Giáo lý bền vững qua các thời đại (nội dung, mục đích và ý nghĩa)

2.3 Giáo lý thay đổi qua các thời đại (khái niệm, vai trò và phương pháp)

3. Đặc điểm của thời đại và một số tính chất cần thiết của giáo lý hôm nay

3.1 Giới hạn về không gian và thời gian được thu hẹp: Sự nên một của các hình thức sứ vụ lời Chúa trong sự liên hệ mật thiết với các hoạt động và lao động chuyên biệt

3.2 Bình đẳng xã hội và các mối liên hệ xã hội trở nên quan trọng trong nền kinh tế, chính trị, và xã hội: Đối thoại trên mọi phương diện trở nên chuẩn mực trong giao tiếp và truyền đạt

3.3 Kiến thức và thông tin trở nên dồi dào và có tính thương mại: Phong cách sống và làm việc thay thế chỗ cho lời giáo huấn và truyện kể

B. Xây Dựng Chương Trình Giáo Lý Của Dòng Thánh Gia

(Còn tiếp)

Tìm Kiếm

Một Chương Trình Giáo Lý

Phù Hợp Cho Hôm Nay

1. Khái quát về nhu cầu của con người và đòi hỏi về sự thích ứng

1.1 Khát vọng chân lý và sự sống viên mãn

Những gì đã và đang diễn ra trong cuộc đời của con người, trước mắt của chúng ta, là cả một thế giới diệu kỳ. Trong thế giới với muôn vàn sự kiện và hiện tượng đó, chỉ một hiện tượng tầm thường và đơn giản mà mỗi người đều có thể bắt gặp hàng ngày, nếu được chiêm ngưỡng một giây lát, thì nó cũng đủ làm cho chúng ta say đắm và ngây ngất.

Một dòng sông nhỏ chảy ngang qua một khu làng quê hoặc nằm giữa một thành phố lớn cũng đã là một kiệt tác với muôn vàn ý nghĩa. Nó là nơi chứa đựng những rác rưởi và dơ bẩn. Nó cũng là nguồn thông thương cho tàu bè qua lại. Nó chuyên chở phù sa cho đồng ruộng và vườn tược. Nó mang lại tôm cá cho người chài lưới. Nó làm nên ký ức trong lòng người đa tình. Nếu người này nhin xuống dòng sông, chỉ thấy những rác rưởi; thì người kia có thể nhìn thấy một bầu trời xanh với mây trắng và ánh mặt trời rạng rỡ được phản chiếu dưới lòng sông. Nếu người này nhìn thấy những sinh hoạt đang diễn ra nơi dòng sông, thì người kia có thể thấy một thế giới ký ức của tuổi thơ, của tuổi lứa đôi, hoặc của những trăn trở một thời bên dòng sông. Cứ như thế, có biết bao ý nghĩa từ một dòng sông, một hiện tượng tầm thường mà con người đã quá quen thuộc.

Cuộc sống chìm đắm trong biết bao sự diệu kỳ của những hiện tượng và sự kiện như thế: sự diệu kỳ của một bông hoa mỏng manh, của những vì sao lấp lánh, của mặt trời hùng vỹ, của tình người bao la, của sự sống huyền nhiệm, và sự vô tận của những huyền nhiệm. Sự diệu kỳ của cuộc sống không chỉ diệu kỳ với những hiện tượng đang có, mà còn diệu kỳ hơn nữa với những gì sắp và có thể xảy ra, với những gì mà con người không thể tiên đoán được.

Cuộc sống thật diệu kỳ, nhưng sự diệu kỳ của cuộc sống không xa cách và tách biệt với con người. Ngược lại, con người không chỉ có khả năng chiêm ngưỡng và đón nhận sự diệu kỳ của cuộc sống vào nơi bản thân mình, mà còn có khả năng đặt mình vào dòng chảy của huyền nhiệm, khả năng thông phần và biến mình thành một diệu kỳ, và khả năng làm nên sự diệu kỳ.

Nếu một chiếc máy bay đã bay trên bầu trời thời trung cổ, thì cả thế giới của thời đại ấy sẽ không khỏi kinh ngạc. Nếu người cổ đại ngồi nghe radio hoặc xem tivi, thì sẽ không khỏi thắc mắc vì sao người ta lại có thể chui vào và sống nổi trong một cái hộp nhỏ như thế. Khoa học tự nhiên đã mang lại biết bao những thành quả tốt đẹp phục vụ cho điều kiện sống của con người, thì khoa học xã hội cũng đã góp phần lớn lao vào việc xây dựng nhận thức về con người, xây dựng lối sống lành mạnh của cá nhân, và hình thành những cơ cấu tổ chức xã hội công bằng, văn minh và hạnh phúc như ngày nay. Khả năng của con người đối với con người đã là một sự diệu kỳ.

Sự diệu kỳ của khả nămg tìm kiếm và làm nên sự diệu kỳ, như vậy, đã được đặt sẵn nơi con người. Nói một cách khác, con người được mời gọi chiêm ngưỡng, tham gia, và làm nên sự kỳ diệu ngay khi con người được hình thành.

Tuy nhiên, tuy có khả năng tìm kiếm, khám phá, và sáng tạo, con người đừng lầm tưởng hoặc tự kiêu rằng mình là chủ và là chúa tể của thế giới. Nên nhớ rằng, con người chỉ là một trong muôn vàn sự kỳ diệu, và chính bản thân con người cũng được sinh ra trong sự kỳ diệu. Khoa học của sự sáng tạo được phát triển vì nơi con người được đặt sẵn sự kỳ diệu của khả năng sáng tạo, vì con người được mời gọi tham gia vào chương trình kỳ diệu của thế giới. Bản thân con người là một sự kỳ diệu, nên con người luôn có thôi thúc và nhu cầu tham gia và tham gia một cách tích cực vào quá trình làm nên sự diệu kỳ của thế giới, chứ không phải con người là chủ của thế giới.

Không chỉ dừng lại ở những gì có thể sờ mó cân đo đong đếm được, con người còn có khát vọng vươn tới cái “nguyên lý” tối hậu của cuộc sống, đó là chân lý và sự sống vĩnh hằng. Có thể nói, đây là sự kỳ diệu nhất và phổ quát nhất. Nó phổ quát vì nó không chỉ cao hơn, mà còn bao gồm tất cả các sự kỳ diệu khác. Con người có thể cảm nghiệm được sự kỳ diệu của sự sống viên mãn qua ba sắc thái cao nhất của đời sống tâm linh: Niềm Tin, Hy Vọng, và Tình Yêu (1 Cor 13:13).

Sự trọn vẹn của cuộc sống, sự kỳ diệu cao nhất và bao gồm tất cả các sự kỳ diệu, có thể được tóm tất như sau: “Không có tình yêu nào cao quý hơn tình của Người hiến mạng sống mình vì bạn hữu.” (Ga 15:13) Thử hình dung, nếu thế giới không có tình yêu, thì đó là thế giới chết. Như vậy, chính nơi tình yêu phát xuất ra muôn điều kỳ diệu; và cội nguồn của tình yêu trọn vẹn chính là chân lý và sự sống viên mãn. Cho dù con người có muốn chối bỏ sự hiện hữu của Thượng Đế, thì con người cũng khó có thể xua tan đi tiếng lòng mời gọi yêu thương—hương vị của sự sống viên mãn.

Chân lý và sự sống viên mãn này không nằm trong trải nghiệm trực tiếp của khoa học tự nhiên và khoa học xã hội, nhưng là trải nhiệm trong đời sống tâm linh, đời sống tôn giáo. Như vậy, cũng như nhu cầu về tìm kiếm, khám phá và phát minh trong khoa học tự nhiên và xã hội, con người cũng có sự thôi thúc và nhu cầu tham gia một cách tích cực vào sự kỳ diệu của sự sống viên mãn qua tôn giáo.

Lưu ý rằng, đời sống sinh lý, đời sống tâm lý xã hội, và đời sống tâm linh không loại trừ lẫn nhau, nhưng là hợp nhất và bổ túc cho nhau để tạo nên một thực tế: đó là đời sống của con người. Đối với Công giáo, người tín hữu tham gia vào sự sống viên mãn bằng một đời sống với ba sắc thái chính: phụng tự, loan báo Tin Mừng, và phục vụ.

1.2  Sự thay đổi và phát triển không ngừng của điều kiện sống

Logic trong khoa học có tính bất biến và có thể được suy luận bởi trí óc con người. Ví dụ, 1+1=2. Đây là logic của toán hoc. Trong sinh học, khi một con thú hoặc một loài thú được quan sát trong một điều kiện sống cụ thể, thì những hành vi và sự tồn vong của chúng có thể được biết trước bởi các nhà khoa học. Ngay cả đối với con người, thì những hành vi cũng có thể được lý giải bởi các nhà tâm lý.

Vì tính bất biếm cao và có thể được suy luân theo một nguyên tắc nhất định, nên logic khoa học được xem như là chân lý của thế giới tự nhiên.  Chính vì con người có khả năng nắm bắt được nguyên lý của tự nhiên, nên nhiều người đã tuyên bố rằng con người là chủ của thế giới. Chính vì thế giới có  những nguyên tắc tự nhiên của nó, nên đối với nhiều người, thế giới dường như chỉ là những nguyên lý lạnh lùng, không sinh khí và vô nghĩa mà thôi.

Tuy nhiên, logic mà con người nắm bắt được trong khoa học  không thật sự tuyệt đối. Chẳng hạn, theo logic của vật lý thì nước sôi ở 100°C, nhưng nếu nó được nấu ở dưới vực sâu hay trên đỉnh núi cao thì nhiệt độ sôi có thể là thấp hơn hoặc cao hơn 100°C. Trong toán học: 1+1=2, nhưng trong thực tiễn cuộc sống: 1+1=X (bằng bao nhiêu thì chẳng ai biết). Nếu 1+1=2 là một chân lý, thì nó chỉ là một chân lý không sinh khí, một chân lý chết và vô nghĩa.

Thực chất, những logic  này chỉ là những cách diễn đạt hoặc phương tiện để sự sống viên mãn được tỏ lộ. Những kiến thức khoa học không hoàn toàn vô nghĩa, nhưng đồng thời nó cũng không là chân lý tối hậu để con người tôn thờ. Có thể nói, kiến thức khoa học có giá trị thật sự khi nó giúp con người hướng về chân lý và sự sống viên mãn trong khi con người đang sống trong những hoàn cảnh cụ thể, trong những điều kiện sống giới hạn và luôn thay đổi.

Lấy một ví dụ đơn giản, trong cuộc sống của tôi, về phương diện gia đình và ở thời điểm hiện tại, một + một = mười một. Thật vậy, Bố tôi (1) + Mẹ tôi (1) = Gia đình tôi gồm mười một người (11). Nếu theo thời gian, các anh chị em của tôi lập gia đình và sinh ra các cháu, thì một cộng với một kia sẽ bằng bao nhiêu tôi cũng không biết nữa. Như vậy, nếu diễn đạt một cách nôm na hình tượng theo công thức toán học thì: 1+1=♥ (một + một = tình yêu/ sự sống viên mãn). Khoa học giúp con người có khái niệm về cuộc sống, biết trân trọng sự sống và biết hướng về sự sống viên mãn.

Sự sống không mất đi và cũng không sơ cứng, nhưng biểu hiện của sự sống thì muôn màu muôn vẻ và hiện diện một cách huyền nhiệm. Khoa học không làm chủ, nhưng là một công cụ phục vụ cho sự sống và đồng thời giúp con người biết hướng về sự thật giữa muôn sự phù phiếm, biết nếm trải sự sống viên mãn ngay giữa thế giới đổi thay và mau qua.

Nếu nói về logic hoặc ngôn ngữ của xã hội loài người, thì nó cũng hết sức phức tạp và biến hóa khôn lường. Các thời đại khác nhau đều có những cấu trúc xã hội khác nhau; và trong mỗi cấu trúc xã hội, lại có những kiểu liên hệ xã hội khác nhau. Trong cùng một thời đại, các dân tộc hoặc quốc gia khác nhau lại có những cơ cấu xã hội khác nhau. Ngay đối với một con người cụ thể, thi cũng có một ngôn ngữ liên hệ hết sức phức tạp. Mỗi người đều có những mối liên hệ khác nhau đối với từng đối tượng khác nhau; và trong một liên hệ tới một đối tượng nhưng trong nhũng hoàn cảnh hoặc thời điểm khác nhau lại có những sắc thái khác nhau. Người này đối với người kia là anh hùng hoặc là người đáng yêu, nhưng đối vời người khác thì có thể lại là tội đồ hoặc đáng ghét.

Những thay đổi của xã hội loài người không nói lên rằng xã hội hoàn toàn hỗn loạn, nhưng nói lên rằng xã hội đang tiến triển theo một logic nhất định. Biến hóa nhưng không loại trừ nguyên tắc; thay đổi nhưng không loại trừ nguồn gốc. Những thay đổi của xã hội cũng không nói lên rằng mọi hiện tượng hoặc sự kiện diễn ra đều vô nghĩa, nhưng nói lên rằng con người cần đối thoại để khám phá và xây dựng ý nghĩa của cuộc đời cho chính mình và đồng thời cũng là cho cả nhân loại.

Điều kiện sống của con người thay đổi và phát triển không ngừng, không chỉ vì môi trường tự nhiên thay đổi, nhưng chính yếu là vì con người có khả năng sáng tạo và làm nên sự thay đổi của điều kiện sống gồm môi trường và các liên kết xã hội. Đồng thời với khả năng sáng tạo là khả năng thích nghi. Tất cả những gì do con người lao động và sáng tạo nên đều nằm trong sự liên đới mật thiết với con người, đặc biệt là với người làm ra chúng. Ngay trong quá trình sáng tạo thì đã có sự thích nghi rồi. Những gì mới được tạo ra không phải là những gì xa lạ, nhưng rất gần và là một phần của người tạo ra chúng.

Vì sao một số người nông dân ở một số quốc gia nghèo còn xa lạ với máy vi tính? Vì sao chúng ta còn xa lạ với những công trình hiện đại? Vì chúng ta có một khoảng cách về trình độ sáng tạo và thích nghi so với những người khác. Để khỏi trở thành những con người xa lạ với thế giới hiện đại, chúng ta cần phải làm quen và thích nghi với máy tính cũng như những phương tiện hiện đại khác. Hơn thế nữa, để cùng song hành với những nhịp bước phát triển, mọi người còn cần phải sáng tạo và tham gia các hoạt động sáng tạo đương thời.

Khác với các loài vật khác, con người được đặt trong một môi trường luôn phát triển và biến đổi không ngừng. Sự biến đổi và phát triển của điều kiện sống không chỉ là một thách đố, nhưng còn là một nhu cầu của con người, vì con người có khả năng sáng tạo và được mời gọi tham dự vào sự sống viên mãn. Vì con người sống động và hướng tới sự sống viên mãn, nên tất cả những gì liên quan đến con người cũng đều có sức sống và năng động, chứ không khô cứng và bất động. Như con người có được sự sống muôn đời và viên mãn vì được đặt trong sự liên hệ mật thiết với Thiên Chúa—Đấng Hằng Hữu—, thì các sự vật khác như dòng sông, bông hoa, trăng sao, điều kiện sống và các sản phẩm do con người làm ra, cũng có sức sống và sinh động, vì chúng nằm trong sự liên hệ mật thiết với con người—loài thụ tạo mang hình ảnh của Đấng Hằng Hữu. Những gì có sức sống và sinh động thì không khô cứng hay ù lỳ, nhưng luôn biến đổi và phát triển.

1.3  Giáo lý: sự thích ứng của việc học hỏi chân lý và thể hiện lẽ sống

Trong khi con người luôn khát khao về sự sống viên mãn, thì những gì con người đang trải nghiệm và phải đối diện lại là những thay đổi và bất định. Sự thay đổi và bất định của đời sống con người cho thấy rằng, chân lý và sự sống viên mãn không nằm trong lòng bàn tay con người, nhưng là vượt trên con người. Mặt khác, tuy cuộc sống bất định và mỏng giòn, nhưng lại có hương vị của sự sống bất diệt và viên mãn: đó là niềm tin, hy vọng, và tình yêu. Những hương vị này đã được đặt sẵn nơi bản năng sinh tồn của con người. Tin tưởng lẫn nhau để có được bình an. Hy vọng vào ngày mai tốt đẹp để có thêm nghị lực. Yêu thương muôn loài để có được niềm vui và ý nghĩa. Những hương vị này nói lên rằng con người đang được mời gọi để thăng hoa chính mình và thông phần vào sự sống hằng hữu viên mãn.

Nếu chỉ dựa vào hương vị được khắc sâu trong bản năng, thì con người, tuy nhận biết rằng có sự sống viên mãn, cũng chẳng biết phải sống và đáp trả sự sống đó như thế nào, vì chân lý và sự sống viên mãn luôn vượt trên con người. Nhưng, như mạc khải mà chúng ta đã được đón nhận qua Chúa Giê-su, chúng ta đã được biết rằng, chúng ta không chỉ được yêu thương, mà còn được mời gọi thông phần vào sự sống viên mãn của Thiên Chúa, và chúng ta được ban ơn sủng để cộng tác vào công trình yêu thương của Ngài. Qua hoạt động của Chúa Thánh Thần, từ các Tông đồ, Giáo hội đã được đón nhận và được ủy thác việc làm chứng cho mạc khải, làm sống động mạc khải bằng việc sống mầu nhiệm những gì được mạc khải.

Những gì được mạc khải, Giáo hội đã cố gắng gìn giữ và duy trì trong Thánh Kinh và Thánh Truyền. Để Thánh Kinh và Thánh Truyền không là những “viện bảo tàng” cất giữ những đồ cổ, những thứ của quá khứ, nhưng là nguồn sức sống cho con người thời hiện tại, bên cạnh việc sống chứng tá và sống mầu nhiệm các bí tích, Giáo hội còn truyền đạt Thánh Kinh và Thánh Truyền qua ngôn ngữ, cách trình bày và những giải thích bình dân, thích hợp với mọi người trong hoàn cảnh hiện tại: đó là giáo lý.

Như vậy, Giáo lý là sự truyền đạt và học hỏi về chân lý được cảm nghiệm và được mạc khải; và như tính thích ứng của con người, sự tim kiếm và học hỏi về chân lý cũng là lẽ sống của con người. Giáo lý nhằm làm sống động và thích nghi chân lý được mạc khải vào một hoàn cảnh và một môi trường cụ thể. Tuy nhiên, hoàn cảnh và môi trường sống của con người thì thay đổi và phát triển không ngừng. Để thích ứng với một hoàn cảnh cụ thể, thì giáo lý cũng cần năng động và có tính sáng tạo.

Nhìn vào thực trạng giáo lý hôm nay, theo thiển nghĩ nhưng liều lĩnh dám nói, người viết cho rằng, chương trình và hoạt động giảng dạy giáo lý mà chúng ta đang thực hiện hôm nay không phù hợp cho lắm đối với xã hội đương thời, có thể nói là khá cổ hủ. Nếu nói một cách hình tượng thì giáo lý hiện tại giống như một người Trung Cổ—có lối ăn mặc, hành xử và suy nghĩ của thời Trung Cổ—đang đi giữa xã hội hiện đại với một thái độ lạ lẫm và xa lạ.  Đối với xã hội đương thời, khi nhìn vào giáo lý, có lẽ nó chằng nhìn nhận giáo lý như một người trong hoạt động đối tác của sinh hoạt đời sống hàng ngày, nhưng chỉ như là một người nghệ sỹ đang diễn và nhắc nhớ về những thời đại đã qua trong lịch sử.

Những gì được nói ở trên có thái quá hay không? Nếu có chỉ trích, thì cũng xin hãy kiên nhẫn thêm một chút nữa, để chúng ta có thể cùng tìm hiểu thêm về giáo lý và thực trạng phù hợp giữa giáo lý và xã hội hôm nay.

2. Sơ lược về giáo lý qua các thời đại: bền vững và thay đổi

2.1 Khái quát về giáo lý

Giáo lý có thể được hiểu một cách khái quát là sự giáo dục về đức tin của một tôn giáo nhất định, bao gồm hệ thống lý thuyết cần phải tin và những hành vi thực tiễn cần phải thi hành. Trong giáo dục tôn giáo, điều tin và việc thi hành không tách rời nhau, nhưng luôn hỗ trợ và đồng thời giúp con người trưởng thành hơn trong đức tin. Giáo lý không chỉ là điều tin, nhưng còn là sự sống và điều phải làm. Đối với tín hữu Công giáo—người huấn giáo cũng như người thọ giáo—, giáo lý không gì hơn là nhắm vào sự lớn lên trong mối tương quan mật thiết với Thiên Chúa bằng việc trở nên môn đệ trung tín của Chúa Giê-su nhờ tác động của Chúa Thánh Thần.

Giáo lý Công giáo không là những điều do con người nghĩ ra và áp đặt trên người khác, nhưng là lẽ sống được trao ban và đã được mạc khải:

“Đức Giê-su đến gần, nói với các ông: “Thầy đã được trao toàn quyền trên trời dưới đất. Vậy anh em hãy đi và làm cho muôn dân trở thành môn đệ, làm phép rửa cho họ nhân danh Chúa Cha, Chúa Con và Chúa Thánh Thần, dạy bảo họ tuân giữ mọi điều Thầy đã truyền cho anh em. Và đây, Thầy ở cùng anh em mọi ngày cho đến tận thế.” (Mt 28:18-20)

Khi nói đến giáo lý, ta không chỉ hình dung đến một hệ thống những điều phải tin, được biên soạn và được trình bày qua hình thức nói (truyền miệng) hoặc viết (sách), nhưng nó còn bao hàm cả một qúa trình giảng dạy và truyền đạt.

Nếu được hiểu là những gì phải tin, thì

“Giáo lý là một bản tóm tắt hoặc sự trình bày có tính chất giáo huấn, được sử dụng trong truyền thống giáo dục Thiên Chúa giáo từ thời Tân Ước cho đến hiện nay.”[1]

Nếu được hiểu như là việc giảng dạy về niềm tin, thì

“Việc dạy giáo lý là một hoạt động giáo dục về niềm tin dành cho trẻ em, thanh thiếu niên và người lớn; là hoạt động bao gồm một cách đặc biệt việc dạy về học thuyết Thiên Chúa giáo—giáo huấn đã được giáo quyền phê chuẩn—, nói một cách khái quát, nghĩa là theo một cách thức có tính hệ thống và tổ chức, với mục đích là mang người nghe đến sự trọn vẹn của đời sống Ki-tô hữu.” (Giáo lý Công Giáo, 5)[2]

Khi nói đến giáo lý, ta cũng không quên rằng, nó chỉ là một hình thức trong sứ vụ về lời Chúa, và nó không hoàn toàn độc lập nhưng luôn gắn bó mật thiết với các hình thức khác. Có thể nhận biết bốn hình thức chính của sứ vụ về lời Chúa. (1) Trước tiên, đó là việc rao giảng Tin Mừng. Hình thức này khơi dậy niềm tin (cf.  CD, 11, 13; AG, 6, 13, 14), từ đó người đón nhận sẽ giữ lấy lời Chúa trong cuộc đời mình. (2) Kế đến, đó là hình thức giáo lý. (3) Kế đến nữa, đó là hình thức phụng tự, nằm trong khuân khổ của phụng vụ, đặc biệt là trong Thánh Lễ (chẳng hạn như bài giảng trong thánh lễ) (cf.  SC, 33, 52; Inter Oecum. 54). (4) Sau cùng, đó là thần học, một hệ thống nghiên cứu một cách khoa học về những sự thật về đức tin. Mặc dù có sự phân biệt, nhưng trong thực tế, các hình thức này đều hòa quyện vào nhau một cách chặt chẽ.[3]

“Một chương trình giáo lý phù hợp cho hôm nay” mà chúng ta đề cập đến trong bài viết này, tuy cũng bao gồm cả nội dung truyền đạt và hoạt động truyền đạt, nhưng chỉ hoạt động truyền đạt được ám chỉ và nhắm đến. Nội dung truyền đạt trong chương trình giáo lý mà chúng ta tìm kiếm ở đây không có bất cứ điều gì mới lạ, nhưng nhất quán vẫn là những gì được giáo huấn và chuẩn nhận bởi Giáo hội Công Giáo. Nói một cách khác, cái mà chúng ta tìm kiếm không phải là một đức tin mới vào một chân lý mới, nhưng là một đức tin tông truyền được sống động trong hoàn cảnh hiện tại qua việc giảng dạy giáo lý một cách linh động, sáng tạo, và có sự liên hệ mật thiết với tất cả các hình thức khác của sứ vụ về lời Chúa và lối sống Ki-tô Giáo.

2.2 Giáo lý bền vững qua các thời đại (nội dung, mục đích và ý nghĩa)

Ở mọi nơi và qua mọi thời đại, giáo lý Công giáo chỉ có một nội dung duy nhất, đó là sự nhận biết về Thiên Chúa Cha qua sự mạc khải của Chúa Giê-su nhờ sự tác động của Chúa Thánh Thần. Sách “Giáo lý Công giáo” xác định nội dung của giáo lý như sau:

“Ở trọng tâm của giáo lý, chúng ta tìm kiếm, theo như bản chất, một Người, đó là Đức Giê-su Nazareth, Con Một của Thiên Chúa Cha… người đã chịu khổ hình và chết vì chúng ta và người hiện nay, sau khi phục sinh, đang sống với chúng ta. Việc dạy giáo lý là việc giới thiệu Con Người của Đức Ki-tô, một Con Người thể hiện trọn vẹn về Thiên Chúa. Chúng ta được mời gọi để học biết về ý nghĩa của những hành động, lời nói, và những dấu chỉ mà Đức Ki-tô đã thực hiện. Giáo lý nhằm vào việc mang con người vào liên hệ với Chúa Giê-su Ki-tô: chỉ Người mới có thề dẫn dắt chúng ta đến nhận biết và yêu thương Thiên Chúa Cha qua Chúa Thánh Thần và làm cho chúng ta được thông phần vào sự sống của Thiên Chúa Ba Ngôi.”[4]

Nội dung này được thể hiện qua kinh Tin Kính, qua việc tuyên xưng đức tin của Giáo hội trong các nghi thức phụng vụ. Trong thần hoc, chúng ta có thể gọi đó là những tín điều. Những gì được xem là chân lý và phải tin thì không hề thay đồi và luôn được duy trì cùng với sự hướng dẫn của thẩm quyền Giáo hội, như được quy định trong Giáo luật 1983, số 750.

Như vậy, giáo lý có một đối tượng nhất định và có tính hạn định (có tính hạn định chứ không phải là có hạn định). Tuy nhiên, giáo lý không chỉ dừng ở nhận thức, nhưng chính yếu là vươn tới sự sống. Sự sống thì không thể quy định, mà chỉ có thể hướng tới. Chính vì thế, giáo lý không chỉ là một học thuyết, nhưng chính yếu còn là một lẽ sống: nó truyền tải và hướng về sự sống. Sự sống hiện tại thì ngắn ngủi và con người không ai vượt qua được cái chết. Hiện tại, con người chỉ có thể hướng về và cảm nhận sự sống viên mãn qua niềm tin. Giáo lý nhằm vào một mục tiêu duy nhất và không đổi, đó là “làm gia tăng đức tin và đời sống đạo đức, và đó là làm triển nở mối giao hòa gắn bó với Thiên Chúa và tha nhân.”[5]

Giáo lý có thể mang lại sự sống, thì tất nhiên nó phải có nguồn gốc từ Đấng Hằng Hữu. Đọc Thánh Kinh, chúng ta thấy Tiên tri Isaiah có một miêu tả thú vị về lời của Thiên Chúa: lời của Đấng Hằng Sống mang lại sự sống “như mưa và tuyết tuôn đổ từ trời cao, và không trở về trời cho đến khi đã tưới gội mặt đất, mang lại sự sinh sôi nảy nở và đơm hoa kết trái, mang lại hạt giống cho người giao trồng và bánh ăn cho con người.” (Is 55:10) Chẳng cần phải nói thêm thì chúng ta cũng biết rằng, tìm hiểu về giáo lý thì cũng là lắng nghe lời Chúa và đón nhận giáo lý cũng chính là đón nhận sự sống vậy. Qua muôn thế hệ và trong mọi hoàn cảnh, Thiên Chúa vẫn đang nói với con người và mời gọi con người đáp trả tiếng của Người.

2.3 Giáo lý thay đổi qua các thời đại (khái niệm, vai trò và phương pháp)

Cùng một nội dung nhưng có thể được trình bày bằng nhiều hình thức khác nhau, sao cho phù hợp với đối tượng tiếp nhận và hoàn cảnh cụ thể. Cũng vậy, giáo lý truyền đạt một nội dung, nhưng để có tính hiệu quả cao, thì cách thức truyền đạt phải có sự phù hợp với đối tượng và hoàn cảnh tiếp nhận. Trải qua hơn hai ngàn năm lịch sử, đã có biết bao thay đổi và phát triển, và giáo lý cũng đã trải qua biết bao sự chuyển mình. Từ việc nhìn lại những thay đổi và phát triển của giáo lý, may ra chúng ta học được một điều quý giá nào đó, để có thể góp phần làm cho giáo lý tiếp tục được phát triển.

Vào thời kỳ các Tông đồ, khái niệm “giáo lý” chưa có một ý nghĩa chuyên biệt, mà chỉ bao hàm nghĩa khái quát: nó có tính truyền miệng và nó là sự truyền đạt lại những gì đã được nhận lãnh. Bản thân Tân Ước là một chương trình giáo lý (The NT itself is a catechesis). Sang thế kỷ thứ hai và ba, khái niệm “giáo lý” với một ý nghĩa chuyên biệt bắt đầu được hình thành. Hippolytus sử dụng khái niệm “giáo lý” cho việc chuẩn bị những người dự tòng cho Bí tích Rửa tội (Traditio Apostolica, 17; cf. Constitutiones Apostolicae, VIII). Thời Trung cổ, khái niệm “giáo lý” được hiểu như là việc hướng dẫn đức tin dành cho trẻ em. Sau khi Luther xuất bản sách giáo lý của Tin Lành, sách có sức ảnh hưởng mạnh mẽ, đặc biệt đối với trẻ em và những người bình dân, năm 1529, thì các sách giáo lý được chú trọng. Trước Luther đã có một số sách giáo lý được xuất bản, và sau Luther sách giáo lý của Công giáo được chú trọng và xuất bản nhiều hơn, trong đó đáng chú ý là sách “Giáo lý Công giáo Roma của Công đồng Trent” (Catechismus Romanus) (1566). Khi đó khái niệm “giáo lý” được hiểu là đồng nhất với “Sách Giáo lý.” Sau ba thế kỷ, sự đồng nhất này đã thể hiện sự bất cập lớn trong việc làm triển nở và sống động lời hằng sống trong cộng đoàn người tín hữu, vì giáo lý được hiểu không hơn kém là một sách giáo lý. Ngày nay, đang có sự cố gắng đặt giáo lý trở lại vị trí thích đáng của nó, đó là trình bày lời Chúa như là lời hằng sống và sống động.[6]

Vâng lệnh truyền của Chúa Giê-su, chính các Tông đồ là người thực hiện việc giảng dạy giáo lý. Việc giảng dạy giáo lý  được thực hiện đồng thời với việc loan báo và làm chứng cho Tin Mừng. Việc giảng dạy của các ngài được miêu tả ngay trong các sách Tân Ước. Trong sách Công vụ Tông đồ, A-pô-lô được tường thuật là “giảng dạy [katechemenos, edoctus] chính xác những điều liên quan đến Đức Giê-su.” (Cv 18:25). Trong thư thứ nhất gởi tín hữu Cô-rin-tô, Giáo lý mà Phao-lô giảng dạy không xa lạ nhưng là dễ hiểu. Phao-lô viết, “Nhưng trong cộng đoàn, thà tôi nói dăm ba tiếng có thể hiểu được để dạy dỗ [katecheso, instruam][7] kẻ khác, còn hơn là nói hàng vạn lời bằng tiếng lạ.” (1 Cr 14:19) Khi các Tông đố dần chết đi, nhu cầu duy trì đức tin tông truyền trở nên bức thiết, thì các sách Tân Ước chính là những sách giáo lý đầu tiên có tính chất giáo huấn về đức tin, tồn tại song song với các truyền thống nơi những cộng đoàn tín hữu.

Trong thời kỳ bắt bớ, dè chừng trong việc đón nhận những thành viên mới vào Giáo hội là cần thiết. Nguy cơ bỏ đạo và thậm chí phản bội là rất nhiều, nên cần có sự giáo dục kỹ lưỡng cả về tín lý và luân lý. Giáo lý cho người dự tòng vào thời kỳ này là hết sức quan trọng. Người có trách nhiệm chính và trực tiếp là các Giám mục. Người xin vào đạo không được ban Bí tích Rửa tội lập tức như trong thời các Tông đồ, nhưng phải qua một thời gian dài dưới sự đào luyện về giáo lý, và phải trải qua nhiều giai đoạn thì mới được đón nhận Bí tích Rửa tội.[8]

Khi thời ký bắt bớ đạo đã qua và Thiên Chúa giáo trở thành quốc giáo của đế quốc Roma, thì giáo lý lại giữ một vai trò mới, đó là giáo dục đức tin cho trẻ em. Trẻ em không chỉ được giáo dục về đức tin tại gia đình, mà còn được giáo dục qua các chương trình sinh hoạt của nhà thờ. Cũng trong thời gian này, nhiều người xâm lược ngoại giáo gia nhập đạo. Việc làm cho họ ý thức và từ bỏ việc thờ cúng ngẫu tượng là cần thiết.[9]

Theo một số nhận xét, việc giáo dục đức tin tôn giáo bị lãng quên trong thời kỳ Trung Cổ, thời kỳ được xem là thời kỳ của đức tin. Đó thật là một nghịch lý! Và theo họ, những người Tin Lành là những người khôi phục lại việc giáo dục đức tin như thời Giáo hội sơ khai. Ngược lại, một số nhận xét khác lại cho rằng, việc giáo dục đức tin tôn giáo thời kỳ Trung Cổ không hề bị lãng quên, mà ngược lại được chú trọng và được giao một cách đặc biệt cho các Cha xứ. Tuy nhiên, nhìn một cách tổng thể, có thể nói rằng,  giáo dục tôn giáo thời Trung Cổ thiên về dạy luật của Giáo hội nhiều hơn là về lời Chúa.

Khi công nghệ in ấn được phát minh và thịnh hành, nhiều sách Giáo lý được xuất bản và chúng giữ một vai trò quan trọng trong việc giáo dục đức tin. Ngày nay, sách giáo lý vẫn rất quan trọng. Chúng được soạn thảo một cách khoa học, thích ứng với các lứa tuổi, tâm lý và trình độ. Kèm theo những nội dung được soạn thảo kỹ lưỡng là những hướng dẫn sư phạm thích hợp với các đối tượng và hoàn cảnh. Tuy nhiên, như chúng ta đã nói, giáo lý không chỉ giới hạn ở sách giáo lý, nhưng còn liên quan và gắn liền một cách quan trọng hơn đến hoạt động truyền đạt và giáo dục giáo lý. Nói một cách cụ thể hơn, đó là đời sống giáo lý hoặc đời sống tận hiến cho Tin Mừng của người truyền đạt lẫn người thụ giáo, chứ không chỉ đơn thuần là việc trao đổi kiến thức. Vì tầm quan trọng của sinh hoạt và đời sống giáo lý, một hình thức sứ vụ về lời Chúa, nên vai trò của các giáo lý viên ngày càng được đánh giá cao. Một giáo lý viên là một người sống và tận tâm phục vụ một cách đặc biệt cho giáo dục đức tin, cho sinh hoạt và trau dồi Giáo lý, vì vậy, có thể là một Giám mục, hoặc là một Linh mục, hoặc một tu sỹ nam/ nữ, và cũng có thể là một giáo dân.

Về phương pháp, thật là khó nói hết về những phương pháp đã được vận dụng, nhưng chúng ta có thể khái quát như sau: Trước kia, các phương pháp chú trọng đến việc học thuộc lòng; ngày nay thì chú trọng nhiều hơn vào sự hiểu biết và khả năng nắm bắt các khía cạnh của vấn đề.

Qua việc khái quát về giáo lý, những giá trị không thay đổi và những biến đổi của nó, bài viết này muốn nhấn mạnh về tầm quan trọng của giáo lý—sứ vụ về lời Chúa và sự quan tâm về sự triển nở của đời sống đức tin—và sự đòi hỏi về sự thích ứng của giáo lý trong những hoàn cảnh cụ thể. Một khi đã nhận định được tầm quan trọng của giáo lý, việc làm kế tiếp của chúng ta là: tìm hiểu về xã hội hôm nay và làm sống dậy giáo lý một cách thức thời với hoàn cảnh xã hội.

3. Đặc điểm của thời đại và một số tính chất cần thiết của giáo lý hôm nay

3.1 Giới hạn về không gian và thời gian được thu hẹp: Sự nên một của các hình thức sứ vụ lời Chúa trong sự liên hệ mật thiết với các hoạt động và lao động chuyên biệt

Xưa kia, việc di chuyển từ nơi này tới nơi kia thật là khó khăn. Để đến được một nơi xa, thì người bộ hành cần đến nhiều ngày, thậm chí nhiều tuần hoặc nhiều tháng cho việc đi lại. Phương tiện chính yếu của hầu hết mọi thường dân là đi bộ. Nếu giàu có một chút thì có thể đi bằng xe ngựa hoặc các phương tiện vận chuyển thô sơ khác. Thuyền bè thì không chỉ thô sơ và chậm chạp, mà còn nguy hiểm. Đi từ lục địa này tới lục địa kia quả là một cam go.

Trong bối cảnh như thế, khái niệm “đi truyền giáo” luôn gắn liền với hình ảnh những chuyến đi mạo hiểm đến những vùng đất xa xôi. Hình ảnh một nhà truyền giáo, lạ lẫm như từ trên trời rơi xuống, cố gắng “khai hóa” người dân bản địa cả về văn minh khoa học và chân lý tôn giáo là một hình ảnh phổ biến và quen thuộc (cần phân biệt văn minh khoa học và văn minh văn hóa). Tiếp sau loan báo Tin Mừng là hình ảnh xây dựng những xóm đạo theo văn hóa Thiên Chúa giáo qua việc dạy giáo lý, tập luyện các thói quen tham dự các bí tích (Lúc này ta có thể nói là “theo văn hóa Thiên Chúa Giáo,” vì việc xây dựng hoặc tiến trình hội nhập văn hóa được thực hiện bởi chính người dân bản địa, chứ không phải do người khác mang lại). Kế tiếp nữa là việc đào sâu thêm về thần học, để người bản địa trưởng thành về đức tin cùng với việc tự quản khi có những giáo sỹ là người bản địa.

Cũng trong hoàn cảnh như thế, “sơ đồ” về sứ vụ Tin Mừng được “vẽ” và được sử dụng là “sơ đồ” chỉ có một chiều. Mọi thứ được bắt nguồn từ Roma và Châu Âu, và không có chiều ngược lại. Người truyền giáo đến từ đó, giáo huấn và các đường lối cũng đến từ đó.

Bên cạnh cảm thức về không gian mênh mông, đó là cảm thức về thời gian chậm rãi và nhàn rỗi. Nền kinh tế chủ yếu xưa kia là nông nghiệp. Nhịp điệu cuộc sống trôi nhịp nhàng theo mùa vụ hàng năm. Người nông dân thường chỉ bận rộn vào những ngày thu hoạch mùa vụ. Còn những ngày tháng còn lại thì thảnh thơi, nhàn rỗi chờ đợi mùa thu hoạch tới. Những năm trước đây, khi các tỉnh Miền Tây của Việt Nam còn trồng lúa mùa, công việc gieo trồng ở đây thường được miêu tả là “làm chơi mà ăn thật.” Thật vậy, ngoài mùa thu hoạch bận rộn, chỉ có một lần trong một năm ra, thì thời gian còn lại của cả một năm thật là chậm rãi và nhàn hạ. Vào mùa nước cạn, người nông dân cày vữa ruộng ra, không cần gấp gáp, nếu không hôm nay thì ngày mai cũng được. Sau đó chờ những cơn mưa đầu mùa đến, sạ những hạt giống khô xuống ruộng. Một cách tự nhiên, lúa sẽ mọc lên và lớn dần theo con nước. Thỉnh thoảng thì ra thăm ruộng để nhổ cỏ hoặc cấy dặm vào những chỗ lúa thưa. Cũng ít khi cần đến thuốc sâu hoặc phân bón. Cứ vậy, thời gian êm đềm trôi cho đến mùa thu hoạch vào mùa khô năm tới.

Những ngày lễ hội nhộn nhịp được tính theo thời điểm của mùa vụ và một số ngày đặc biệt trong năm, như đầu năm hoặc ngày có trăng tròn nhất. Tết thì kéo dài nhiều ngày trong tháng Giêng, và những ngày tháng còn lại thì cũng vẫn nhàn hạ, như câu dân ca thường ví von: “Tháng Một là tháng ăn chơi, tháng Hai…, tháng Ba…”

Với cảm thức về thời gian chậm rãi và thư thả như vậy, cùng với cảm thức về một thiên nhiên đầy những huyền bí do cảm thức về sự trải rộng mênh mông của không gian mang lại, người dân có thời gian và niềm vui quây quần bên nhau, chia sẻ và thưởng thức những câu truyện cổ tích, thần thoại, hoặc những thiên anh hùng ca… Trong hoàn cảnh này, việc quy tụ một lớp giáo lý là không khó. Những chuyện kể về Chúa Giê-su, các thánh Tông đồ và những chuyện trong Cựu Ước có sức ảnh hưởng hết sức lớn lao. Ngay cả việc lắng nghe những bài thuyết giáo khô khan thật dài, đối với người bình dân, thì cũng không đến nỗi “đáng chán lắm,” vì dầu sao thì họ cũng “có thời gian;” và dù khô khan thì bài thuyết giáo kia cũng huyền bí lắm, theo như tâm thức mà họ thấy cái gì cũng huyền bí.

Xã hội ngày nay thì đã có quá nhiều thay đổi so với xã hội xưa kia. Không gian bị thu hẹp lại, đến độ chật hẹp và quá chật hẹp. Không gian không còn huyền bí nữa, nhưng đã do con người “làm chủ.” Reng…reng… Alô.. và một cuộc đàm thoại của hai người ở nửa bên này và nửa bên kia trái đất được bắt đầu. Không gian ở các thành phố lớn thì chật chội quá sức, nơi ở thì được tính bằng mét, và việc di chuyển thì khó khăn, không phải vì đường xá hiểm trở, nhưng là vì kẹt xe, vì đâu đâu cũng toàn là người và người. Hôm nay còn đang ở Việt Nam, nhưng ngày mai thì có thể đã đang ở Hoa Kỳ hoặc Roma. Trái đất không rộng lớn nhưng là nhỏ bé và chật chội quá, nên con người đang đi tìm những ngôi nhà mới, những hành tinh mới trong vũ trụ.

Thời đại của công nghiệp và thông tin làm cho thời gian ngắn lại. Con người trở nên bận rộn và tất bật. Thời gian không còn được tính theo năm tháng hay mùa vụ, nhưng là theo ngày, giờ và phút. Lễ hội và thời gian vui chơi không còn được tính theo mùa, nhưng là được thu lai thành những ngày nghỉ cuối tuần và những buổi vui chơi gấp rút. Chưa hết Mùng Ba Tết, thì người nông dân của thời đại lúa Thần Nông đã lo ra ruộng xịt thuốc bón phân. Người ở thành thị lại càng gấp gáp hơn. Sáng sớm lao ra đường lo công việc. Trưa tất tả ăn cho nhanh. Tối hối hả đi đến các câu lạc bộ vui chơi giải trí. Ngủ chưa kịp no giấc thì ngày mới lại đã bắt đầu. Tốc độ công việc thì vụt bay như tên bắn. Lợi nhuận được tính theo tốc độ thời gian nhanh chậm của thông tin. Sau một giờ, giá cả của thị trường có thể tăng vọt thật cao và cũng có thể tụt xuống thấp. Thời gian dường như ngắn lại, đời người dường như ngắn lại. Bài giảng 15 phút trong Thánh Lễ là quá dài! Sống và hành động. Không có thời gian ngồi nghe giáo lý. Suy tư về các chuyện thần thánh là phung phí thời gian “hiện sinh” của đời người ngắn ngủi.

Tuy có bốn hình thức sứ vụ về lời Chúa (như đã nói ở 2.1) vì chúng có những quy luật riêng, nhưng sự phân biệt về chúng chỉ có giá trị trong nghiên cứu lý thuyết, còn trong thực tiễn thì chúng không thể tồn tại tách rời nhau. Trong hoàn cảnh xã hội xưa kia, từng hình thức [(1) loan báo Tin Mừng—(2) giáo lý—(3) giảng thuyết—và (4) thần học] được nhấn mạnh một cách riêng biệt và theo một trình tự nhất định là thích hợp và cần thiết, vì chúng tương thích với các khoảng không gian dường như tách biệt nhau và các khoảng thời gian dường như chỉ được phân định theo mùa. Nhưng trong hoàn cảnh hôm nay, tất cả bốn hình thức nên được gom lại và nhấn mạnh đồng thời, vì điều kiện và cảm thức về không gian và thời gian đã khác, vì giới hạn về không gian và thời gian dường như không còn nữa, vì không gian và thời gian như bị dồn lại thành một: đó là giây phút hiện tại, như ta đã nói ở trên. Vẫn biết rằng “mưa lâu thấm đất,” nhưng nếu cần, chẳng hạn như, đối với những công nhân trẻ, những người phải làm thêm ca hoặc làm nhiều công việc cùng lúc, thì bài giảng trong Thánh Lễ chỉ cần ngắn gọn bằng một câu, nhưng trong một hoàn cảnh được quan tâm nhiều bằng cả con tim, thì một câu kia cũng đã có thể là một bải giảng hoản hảo, một loan báo Tin Mừng thuyết phục, một bài giáo lý đích thực, và là một bài suy luân thần học xuất chúng: đó là một “cơn mưa lớn” đủ để “thấm đất.”

Trong cùng một khu phố hoặc một xóm làng, có thể có nhiều người thuộc nhiều tôn giáo và người vô thần cùng cư ngụ. Họ không cùng làm một ngành nghề, không làm chung một công ty, không có những giờ làm việc giống nhau, và không có những thời gian sinh hoạt vui chơi hoặc nghỉ ngơi giống nhau. Tuy nhiên, họ không phải là hoàn toàn không liên quan đến nhau, ngược lại, đang liên quan và có thể là gắn bó với nhau một cách chặt chẽ, dù họ có ý thức hay không về điều đó. Trong một không gian giới hạn, một môi trường và hoàn cảnh giới hạn, mỗi hoạt động của người này đều có sự tác động đến người kia, ít nhất là về điều kiện sống, môi trường và hoàn cảnh. Tuy nhiên, vượt trên cấu trúc của môi trường tự nhiên, nếu xét về mặt liên đới, thì dù cùng sống chung trong một khu tập thể nhỏ bé và chen chúc, thì cũng có thể chẳng có sự liên quan gì đến nhau. Đó là nghịch lý và là thực trạng của xã hội hôm nay.

Sứ vụ lời Chúa nhắm tới tương quan: tương quan với Thiên Chúa và tương quan với tha nhân, nên nó vượt trên cấu trúc của môi trường tự nhiên. Tuy vượt trên, nhưng sứ vụ lời Chúa không thoát ly khỏi điều kiện sống, không tồn tại trên không khí, nhưng là được diễn ra ngay nơi môi trường sống hàng ngày. Như vậy, một trong những yếu tố cần thiết cần có ở một chương trình giáo lý cho ngày hôm nay là phải vượt qua được cái nghịch lý trên, cái nghịch lý “sống chung mà lại chẳng liên quan.”

Chúng ta không kết án, nhưng nên đón nhận và cùng đồng hành với xã hội trong hoàn cảnh thực tại của nó. Tuy quy luật phân công lao động của xã hội hiện đại đòi hỏi con người cần có sự chuyên biệt về lao động, và sinh hoạt đời sống sẽ chịu ảnh hưởng theo, tạo nên sự phức tạp hơn về cơ cấu xã hội và hoàn cảnh sống, nhưng nó không hoàn toàn bất lợi cho sứ vụ lời Chúa. Trong hoàn cảnh này, để giải quyết được cái nghịch lý “sống chung mà lại chẳng liên quan,” thì sứ vụ lời Chúa trước tiên cần tác động đến ý thức “sống chung và có liên quan.” Theo như sự phân công lao động, mỗi người đều có một ngành nghề chuyên biệt, thì chương trình giáo lý hôm nay có thể tiếp nhận và vận dụng đặc điểm này để phát huy sức sống của nó. Nghĩa là, mọi nghành nghề và mọi hoạt động đều có thể là một phương tiện cho việc giảng dạy và trau dồi giáo lý. Điều cốt yếu là chú tâm và thực hiện chúng theo một niềm tin sống động trong hoàn cảnh thực tại. Mỗi tác động vật lý đều có những ảnh hưởng vật lý kèm theo. Cũng vậy, mỗi tác động có ý thức về sự liên quan thì cũng sẽ có những ảnh hưởng đến ý thức về sự tương quan. Vì giáo lý vượt trên môi trường vật lý và sinh học, nhưng được thực hiện qua tự nhiên, nên một thầy giáo cũng có thể là một giáo lý viên, một chủ nhà trọ có thể là một giáo lý viên, một anh kỹ sư cũng có thể là một giáo lý viên, và một Linh mục cũng có thể là một giáo lý viên.

Xưa kia, bản đồ truyền giáo chỉ có một “chiều,” và mọi thứ được mang từ Roma và phương Tây đến đều rất “thánh:” Đạo Thánh. Sách Thánh. Và mọi thứ đã hiến tế đều có tính chất thánh. Các nhà truyền giáo dường như không là người, mà là thánh và từ nơi xa xôi thánh thiêng tới. Ngày nay, sự huyền bí của những nơi xa xôi và những con người từ những nơi xa xôi ấy không còn nữa; mà ngược lại, những gì từ phương Tây thậm chí lại được xem như là rất phàm tục và rất thực dụng. Giờ đây, nhu cầu truyền giáo và dạy giáo lý ngược trở lại Roma và phương Tây lại là điều rất đáng được quan tâm. Dĩ nhiên, giáo lý thánh mà chúng ta có thể dạy và truyền bá trở lại phương Tây không khoác chiếc áo “thánh” siêu phàm như ngày xưa, nhưng giáo lý thánh của hôm nay lại rất cần tính chất “người.” Càng người thì lại càng là thánh. Người giáo lý viên hôm nay không là những đấng bậc siêu phàm, nhưng là con người chân thật, tuy mang đầy những yếu đuối và tội lỗi nhưng vững một niềm tin và chan chứa một tình yêu trong Thiên Chúa và tha nhân.

Đến đây, chúng ta thấy rằng, việc dạy và trau dồi giáo lý được hiểu như là sứ vụ lời Chúa nói chung. Sứ vụ lời Chúa, trong hoàn cảnh xã hội có sự phân công lao động theo chuyên ngành, có thể được thực hiện thông qua bất cứ ngành nghề hay công việc gì. Tuy nhiên, như chúng ta đã biết, điều học hỏi và hướng về Thiên Chúa thì không giới hạn, nhưng vì con người có giới hạn nên giáo lý có tính quy định và tính hệ thống, như nó được hướng dẫn theo quyền giáo huấn của Giáo hội, nên trong thực tiễn cần có một chương trình giáo lý cụ thể để hướng dẫn và cấu thành một phần nội dung của các hoạt động hoặc lao động mà nó được hợp nhất với.

Một trong những yếu tố cần thiết cần có trong một chương trình giáo lý hôm này là: chính giáo lý, như là sứ vụ về lời hằng sống, phải là một yếu tố quan trọng trong tất cả các lĩnh vực của đời sống, trong các nghành nghề  chuyên biệt cũng như trong các khía cạnh sinh hoạt của đời sống. Với yếu tố này, khái niệm giáo lý không còn bị giới hạn bởi lĩnh vực nhận thức, nhưng nó được hiểu như là một thực tại của đời sống hàng ngày.

3.2 Bình đẳng xã hội và các mối liên hệ xã hội trở nên quan trọng trong nền kinh tế, chính trị, và xã hội: Đối thoại trên mọi phương diện trở nên chuẩn mực trong giao tiếp và truyền đạt

Xã hội xưa kia được thiết lập trên nền tảng các mối liên hệ bất bình đẳng: vua—tôi, chủ—tớ , thầy—trò, và các mối liên hệ khác. Dĩ nhiên, những mối liên hệ này cần thiết và không thể thiếu trong xã hội hôm nay, nhưng tính chất và mức độ nhấn mạnh một số khía cạnh của chúng thì có sự khác biệt.

Mối liên hệ chuẩn mực mà chúng ta cần thiết lập đã được nhắc nhở và kêu gọi cách đây hai ngàn năm:

“Anh em biết: thủ lãnh các dân thì lấy quyền mà thống trị dân, những người làm lớn thì dùng uy mà cai quản dân. Giữa anh em thì không được như vậy: Ai muốn làm lớn giưa anh em, thì phải làm người phục vụ anh em. Và ai muốn làm đầu anh em thì phải làm đầy tớ anh em. Cũng như Con Người đến không để được người ta phục vụ, nhưng là để phục vụ và hiến dâng mạng sống làm giá chuộng muôn người.” (Mt 20:25-28)

Thực hiện theo lời dạy này của Chúa Giê-su quả là không đễ. Không chỉ kinh nghiệm bản thân cho thấy điều này khó, nhưng chính lịch sử cũng đã chứng minh rằng loài người đã từng thất bại trong việc xây dựng xã hội bình đẳng và yêu thương. Xưa kia, vua là chúa tể và dân là sở hữu của vua. Vương quốc là vương quốc của vua. Dân là dân của vua. Đất đai và thiên nhiên cũng là của vua. Dưới cấp bậc vua—tôi thì có liên hệ chủ—tớ. Chế độ nô lệ là một điển hình cho sự bất bình đẳng nghiệt ngã của loài người. Người nô lệ chỉ là vật sở hữu của người chủ, và không hơn. Sự bất bình đẳng còn hiện diện ngay trong giáo dục, được thể hiện trong tương quan thầy—trò, thật thiêng liêng nhưng cũng không kém phần ràng buộc áp chế. “Nhất tự vi sư, bán tự vi sư.” (Một chữ là thầy, nửa chữ cũng là thầy.) Một khi đã là thầy, thì muôn đời là thầy và phải luôn được kính trọng. Ngay cả liên hệ vợ chồng, liên hệ của những người bạn đời, cũng nhuốm thẫm một màu bất công của tư tưởng “chồng chúa vợ tôi.”

Thiên Chúa giáo được mệnh danh là đạo của yêu thương, nhưng trong lịch sử của Giáo hội, sự bất công đã không vắng bóng, mà thậm chí có lúc đã tạo nên những sự bất công tàn nhẫn mà nhân loại đã từng chứng kiến. Nhiều vị Giáo hoàng và Giám mục thực sự là những vị vua, theo nghĩa đen. Một điển hình nhất cho sự bất công của Giáo hội, đó là Tòa án dị giáo. Biết bao người đã bị thiêu sống, bị treo cổ hoặc bị chém đầu và tra tấn vì có sự không thuận với Giáo hội về đức tin.

Ở đây, chúng ta không kết án tiền nhân về sự bất công trong quá khứ, vì chúng ta hiểu rằng, con người không chỉ có tính xã hội mà còn có tính lịch sử, nên trong những hoàn cảnh nhất định, con người không thể tránh khỏi những hạn chế nhất định. Tuy nhiên, chúng ta vẫn nhắc lại những hạn chế trong qúa khứ, là nhằm để học hỏi và tránh đi những hạn chế đó. Nếu chúng ta đã thấy và đã biết mà vẫn nhắm mắt làm ngơ để tiếp tục sai phạm, thì người đáng bị trách chính là chúng ta.

Với sự đề cao quyền con người, chủ nghĩa nhân văn đã thổi một luồng gió mới làm tươi mát nhân loại. Tuy rằng đây đó vẫn có sự kết án những đòi hỏi được cho là quá đáng về quyền con người, những đòi hỏi được xem là đã vượt qua giới hạn của luân thường đạo lý, nhưng nhìn chung quyền của con người ngày càng được thừa nhận và trân trọng hơn. Chính Giáo hội đã có những tiếp thu lớn từ những chuyền mình của xã hội. Không chỉ tiếp thu, mà ngày nay chính Giáo hội đang ra sức bảo vệ và cổ võ cho quyền sống, quyền tự do tôn giáo và những quyền cơ bản khác của con người, ngoài việc chăm lo ơn cứu rỗi của linh hồn.

Hiện nay, một số nước vẫn còn vua hoặc nữ hoàng, nhưng vua chúa cũng chỉ là những công dân của đất nước họ mà thôi, chứ không còn là chúa tể nữa. Quan hệ chủ—tớ có một sự khác biệt lớn đối với xưa kia. Ngoài quan hệ công việc thì người chủ không có quyền gì nữa trên đời sống riêng tư của người thuộc cấp hoặc người làm thuê. Quan hệ thầy—trò vẫn là một quan hệ thiêng liêng và phổ biến, nhưng tính chất ràng buộc không còn gay gắt nữa. Hôm nay làm thầy, nhưng ngày mai lại rất có thể là trò hoặc là người thuộc cấp của trò. Trong kinh doanh buôn bán, cạnh tranh bình đẳng và lành mạnh được khích lệ, và cạnh tranh có tính độc quyền thì sẽ bị pháp luật trừng phạt. Trong tương quan xã hội, những hình thức áp bức đều bị lên án và loại trừ. Ngay trong phạm vi gia đình, hành vi thiếu sự tôn trọng và gây tổn thương cho con cái, cho cha mẹ hay cho vợ hoặc chồng, thì bị xem là ngược đãi và sẽ bị kết án bởi công luận. Hiển nhiên rằng xã hội mà chúng ta đang sống chưa hoàn hảo, nhưng giá trị bình đẳng giữa người và người đã được quan tâm và có một vị trí quan trọng trong đời sống xã hội hôm nay.

Khi nói đến bình đẳng, thì đồng thời chúng ta cũng phải nói đến tương quan và liên hệ, vì nếu không có liên hệ thì bình đẳng vô nghĩa. Bình đẳng không có nghĩa là không liên quan đến người khác, nhưng ngược lại, cần có liên quan và liên quan này là liên quan trong sự tôn trọng và giúp đỡ lẫn nhau. Vì vậy, bên cạnh giá trị bình đẳng, các mối liên hệ xã hội rộng rãi có một vai trò hết sức quan trọng. Các mối liên hệ xã hội không đơn thuần là một tương quan về tình cảm, mà nó còn là một năng lực của xã hội. Một đất nước tự cô lập, cắt đứt các mối liên hệ quốc tế, thì đất nước đó sẽ bị suy thoái, lạc hậu và nghèo đói. Việt Nam thời đóng cửa những năm trước đây là một ví dụ cụ thể. Càng có nhiều liên hệ xã hội rộng rãi, tôn trọng và nâng đỡ, thì càng có thêm sức mạnh, sự giàu có, và phát triển. Người càng có nhiều mối liên hệ rộng rãi, tôn trọng và nâng đỡ, thì càng có thêm trợ lực và ủng hộ, như chiến thuật của các nhà chính trị kinh điển: “Được lòng dân là được cả thiên hạ.” Trong kinh doanh cũng vậy, càng mở rộng quan hệ tương trợ và bình đằng, thì lợi nhuận càng cao. Nếu có lợi nhuận 1 đồng/ 1 đối tác, thì người có 100 đối tác kiếm được 100 đồng tiền lời, và người có 1.000.000 đối tác sẽ kiếm được 1.000.000 đồng. Không chỉ có sức mạnh và lợi nhuận, mà các mối liên hệ này còn là nguồn lực phát triển của xã hội. Nếu 1 người trở thành 1 đối tác trong chuỗi liên hệ xã hội, nghĩa là 1 người đã kiếm được công ăn việc làm, thì xã hội có được 1 nguồn lực phát triển. Nếu Việt Nam, trong mối liên hệ quốc tế tốt đẹp, hết thảy 85 triệu người đều có công ăn việc làm thì Việt Nam sẽ ổn định và cường thịnh biết mấy!!!

Khi mà bình đẳng và các mối quan hệ xã hội có giá trị rất lớn trong lĩnh vực kinh tế, chính trị và xã hội, thì chắc rằng nó cũng có một vai trò không nhỏ trong lĩnh vực tôn giáo. Biết rằng không phải bất cứ thứ gì có giá trị trong lĩnh vực đời cũng đều có giá trị như thế trong lĩnh vực đạo, nhưng nếu chúng ta lắng nghe và noi gương theo thầy Giê-su, thì chúng ta sẽ càng bị thuyết phục rằng, bình đẳng và tương quan con người là rất cần thiết, vì chúng là hai trong số những yếu tố của người môn đệ của Đức Ki-tô. Chính Chúa Giê-su đã gọi các môn đệ là “bạn hữu” (Ga 15:15,…) và dạy các ông hãy đối xử với nhau như bạn hữu băng việc “rửa chân cho nhau” (Ga 13:14). Về tương quan, thì không chỉ giới hạn ở bất cứ một quốc gia nào, nhưng là “làm cho muôn dân trở thành môn đệ” (Mt 28:19).

Bằng cách nào để có thể có được các mối liên hệ bình đẳng và yêu thương? Chúng ta biết rằng, nhờ Ngôi Lời mà vạn vật được tạo thành (Ga 1:3), nên chính nhờ Ngôi Lời mà hết thảy chúng ta có được sự liên hệ. Ngôi Lời đã làm người và trở nên bạn của hết thảy mọi người. Là “bạn,” Người đã “nói” cho nghe những gì Người nghe biết nơi Chúa Cha, và “mời gọi” hết thảy cùng đáp trả tình yêu của Thiên Chúa. Theo ngôn ngữ của loài người, chúng ta có thể nói rằng, qua đối thoại Thiên Chúa đã sáng tạo và mời gọi con người tham dự vào sự sống viên mãn nơi Ngài. Nếu thế thì chúng ta cũng phải qua đối thoại, qua Ngôi Lời và đối thoại con người, để đáp trả lời mời gọi của Thiên Chúa.

Giáo hoàng Gio-an Phao-lô II trong “Lời Nhắn Nhủ Đến Người Dân Á Châu” (Message to the People of Asia, Manila, 21 February, 1981) đã dạy:

“Tất cả những người Ki-tô hữu phải tận tâm vào việc đối thoại với các tín hữu thuộc các tôn giáo khác, để từ đó sự hiểu biết lẫn nhau và hợp tác lẫn nhau có thể tiến triển; để từ đó những giá trị đạo đức có thể được củng cố; để từ đó Thiên Chúa được cả sáng nơi tất cả vạn vật. Tất cả các cách thức phải được vận dụng để làm cho đối thoại này trở nên hiện thực khắp nơi, nhưng một cách đặc biệt tại Á Châu, một lục địa từng là cái nôi của các nền văn hóa và tôn giáo cổ kính”[10]

Thiết nghĩ cũng nên giải thích thêm rằng, đối thoại của con người không chỉ đơn thuần là sự giao tiếp bằng lời nói hay chữ viết, nhưng là liên hệ qua lại bằng tất cả các phương diện của đời sống, chẳng hạn như: đối thoại qua đời sống, đối thoại bằng hành động, đối thoại bằng sự trao đổi thần học, và đối thoại bằng trải nghiệm tôn giáo.[11]

Khi đối thoại trở nên một hiện thực khắp nơi, thì trong lĩnh vực giáo lý tất nhiên là nó cũng không thể vắng bóng. Đối thoại là yếu tố cần phải có, và để đối thoại được thiết lập và tiến triển thì đối thoại cần được xây dựng trên tinh thần cởi mở, tôn trọng và sẫn sàng đón nhận nhau. Nếu trong giao tiếp mà có lời nói, thái độ hay ý định sát phạt nhau, thì đối thoại đó đã đến lúc đi đến kết thúc và thất bại. Nếu giáo lý không là một đối thoại trong tinh thần cởi mở, tôn trọng và tiếp nhận thì giáo lý đó không là giáo lý của xã hội hôm nay—một xã hội được xây dựng trên nền tảng các mối liên hệ bình đẳng và liên đới.

“Khẩu khí” của các thánh Tổ Phụ xưa kia trong giáo dục đức tin là: “Ngoài Giáo hội, không có ơn cứu độ” (Cyprian và nhiều thánh Tổ Phụ khác). Đối với cái nhìn ngày nay của chúng ta, nói theo ngôn ngữ trong phim chưởng Tàu, thì ngôn ngữ đó đầy “sát khí;” nhưng trong hoàn cảnh xưa kia, và trong những hoàn cảnh cụ thể mà nó được sử dụng[12], thì nó lại có tính chất thông thường, thích hợp và chấp nhận được.

Xưa kia, trái đất được xem là trung tâm của vũ trụ, Rô-ma được xem là thế giới loài người (cũng như Trung Hoa xem Trung Hoa là cái “rốn” của vũ trụ), Thiên Chúa Giáo được xem là quốc giáo và là tôn giáo duy nhất, tình yêu Thiên Chúa và tha nhân được xem là duy nhất trong sự hợp nhất với Giáo hội. Tất cả chỉ như thế mà thôi. Thế giới nếu không hợp thì tan, thuộc Rô-ma hay là chống lại Rô-ma, thuộc về Thiên Chúa trong sự hợp nhất với Hội Thánh hay chống lại Thiên Chúa bằng việc tách khỏi sự nên một qua Hội Thánh, và chỉ như vậy mà thôi. Với cái nhìn có tính chất quy chiếu và trắng đen như thế, phổ biến với hết mọi người, có thể nói là như vậy, thì việc sử dụng ngôn ngữ có tính chất quy chiếu và trắng đen trong giao tiếp hàng ngày là một điều thường tình, và thậm chí rất cần thiết cho sự dễ hiểu đối với con người đương thời.

Nhưng ngày nay, cái nhìn về con người và vũ trụ đã khác: trái đất không phải là trung tâm nhưng như là một hạt bụi bay trong vũ trụ. Có nhiều quốc gia ngoài Ý và các quốc gia đều có những luật lệ riêng. Thiên Chúa giáo chỉ là một trong nhiều tôn giáo lớn…. Với quan điểm và nhận thức mới, nếu chúng ta vẫn sử dụng ngôn ngữ và cách nói xưa kia, thì rõ ràng là không phù hợp và không chấp nhận được. Lời nói thông thường và dễ hiểu đối với ngày xưa, “Ngoài giáo hội không có ơn cứu độ,” nếu được sử dụng một cách máy móc lại trong hoàn cảnh hôm nay thì nó quả là trịch thượng và kiêu ngạo.

3.3 Kiến thức và thông tin trở nên dồi dào và có tính thương mại: Hệ thống các hoạt động tôn giáo và xã hội của đời sống hàng ngày thay thế chỗ cho lời giáo huấn và truyện kể

Thời đại mà chúng ta đang sống được mệnh danh là “thời đại của thông tin.” Cái danh này quả là thích hợp, vì nó vừa miêu tả được thực trạng vừa nói lên được tính chất của xã hội hôm nay. Thực trạng của xã hội hôm nay là sự phong phú về thông tin và sự đa dạng của các phương tiện truyền thông. Truyền thanh và truyền hình được phát sóng ngày và đêm. Nhiều đài khác nhau. Sách báo tràn ngập. Internet được nối tới từng nhà. Điện thoại có trong tay mỗi người. Sự trao đổi thông tin không chỉ là hiện tượng, mà nó còn là một tính chất của xã hội hôm nay. Con người ta đã không chỉ sống bằng cơm bánh, mà còn sống bằng thông tin. Một ngày không được nghe tin tức trên ra-di-ô, không được xem thời sự trên ti-vi, hoặc không được đọc thư từ báo chí trên Internet, thì cũng khó chịu như việc ăn chưa no ngủ chưa kỹ.

Tuy thông tin tràn lan, nhưng nó không được cho đi một cách “cho không biếu không.” Vì nó là một nhu cầu lớn của con người hiện đại và do con người quản lý, nên nó là một món hàng có tính thương mại rất cao, đặc biệt đối với những nhà kinh doanh thông tin. Cần một thông tin nào đó, ta chỉ cần gõ phím vào computer hoặc mở đài hoặc sách báo thì thông tin sẽ xuất hiện trước mắt. Tưởng như thông tin đã có sẵn và chúng ta có chúng một cách miễn phí; nhưng không, tất cả chúng đều đã được tính và thanh toán bằng tiền. Nếu chúng ta không phải trả cước phí cho dịch vụ thông tin, nếu chúng ta không phải trả tiền ly cà-phê trong khi ngồi coi bóng đá, mà chỉ xem “ké” ti-vi người hàng xóm thôi, thì chúng ta cũng đã hoặc sẽ có sự thanh toán với nhà cung cấp thông tin rồi, dù là gián tiếp. Đó là sự thanh toán khi chúng ta mua những món hàng được quảng cáo, hoặc chúng ta (một cách vô thức) truyền bá hoặc tuân theo những gì được thông tin—làm theo theo ý đồ của nhà cung cấp thông tin, như một người làm công trả nợ cho chủ. Thông tin và các giá trị khác của con người được thương mại hóa và cụ thể hóa bằng tiền là một đặc điểm khác của xã hội hôm nay.

Với cảm thức về tính thương mại của thông tin, người ta cũng sẽ rất dễ nhìn nhận những nhận biết về Thiên Chúa, những truyện kể về Chúa Giê-su, về các thánh và các tiên tri như là những thông tin thương mại đáp ứng nhu cầu thông tin của con người xã hội. Xưa kia truyện kể và Giáo thuyết có thể mang lại đức tin, nhưng ngày nay, với sự thống trị của tính thương mại của thông tin, thì truyện kể và giáo thuyết về Thiên Chúa và đời sống của các thánh nhân có thể chỉ được đón nhận như là một hình thức thông tin giải trí trong số những thông tin giải trí được trả tiền.

Nhiều thiếu nhi nơi thành thị cũng như miền quê thích đọc truyện tranh viễn tưởng và truyện ma. Chúng đọc một cách thích thú và không sợ hãi gì, vì chúng biết rằng đó là những gì không có thật, ngoài giá trị giải trí (trừ một số em bị ám ảnh vì tâm lý chưa ổn định hoặc chưa được hình thành một cách lành mạnh). Đối với những thanh thiếu niên đọc truyện tranh nhiều, xem ti-vi nhiều, chơi game nhiều, và học hành với bài vở và thi cử nhiều, thì liệu bài giảng và truyện kể có đủ sức tác động và khơi dậy đức tin?

Đời sống hiện thực được chú trọng và nhấn mạnh là một trong những đặc điểm tiêu biểu của xã hội hôm nay. Biết rằng đời sống của con người được mời gọi để hướng tới một đời sống viên mãn nơi Thiên Chúa, nhưng không phải vì thế mà những giá trị và chất lượng của cuộc sống ở đời tạm này đáng bị khinh khi và miệt thị. Tất cả những gì được sáng tạo bởi Thiên Chúa thì đều tốt đẹp (St 1:31) và chính Thiên Chúa đã mặc lấy xác phàm và ở giữa chúng ta. Vì vậy, biết quý trọng đời sống này, biết quy hướng thông tin và các giá trị tới sự phồn thịnh của đời sống con người,  không hẳn là một tham muốn xấu của kẻ theo chủ nghĩa thực dụng hay duy vật, nhưng có thể là những ước ao thánh thiện của một thánh nhân, một người biết tôn thờ Thiên Chúa qua những gì Ngài đã ban, biết làm sinh lợi “nén bạc” của cuộc đời được trao phó, và biết miêu tả sự sống viên mãn của Thiên Chúa trong một hoàn cảnh giới hạn và cụ thể của đời người.

Khi mọi người đang hướng về một cuộc sống thực tiễn, một hướng nhìn đúng đắn, thì giáo lý không có lý do gì để phân tán hướng nhìn đó. Hơn thế nữa, từ một trọng tâm này, giáo lý có thể hướng con người đến một trọng tâm khác, một đích đến đích thực của con người: đó là sự sống viên mãn nơi Thiên Chúa.

Thông tin và các giá trị được quy về lợi ích thực tiễn, vì thế, không chỉ là một xu hướng phát triển của xã hội, mà đồng thời còn là một phương tiện hữu hiệu để hướng con người đến sự quý giá khôn lường của sự sống, đặc biệt là sự sống viên mãn—cội nguồn và đích đến của đời người.

Trong hoàn cảnh như thế, giáo lý của sự cam chịu để được rỗi linh hồn, vì thế, sẽ khó có thể được đón nhận; nhưng giáo lý của sự yêu mến cuộc sống và sự xây dựng những điều tốt đẹp vì sự sống viên mãn đang chờ đón sẽ có thể được dễ dàng đón nhận hơn.

Mà để xây dựng cuộc sống tốt đẹp thì cần đến những kế hoạch và hành động cụ thể, những kế hoạch và hành động mang lại sự ổn định và phong phú cho điều kiện sống. Tuy nhiên, thực hiện theo lối này, một vấn đề có thể được đặt ra là, liệu giáo lý có bị phàm tục hóa không? Có thể là có, nếu giáo lý được nhân danh cho mục đích hưởng lợi vật chất mà thôi và bất chấp mọi giá trị của tâm linh. Và cũng có thể là không bị phàm tục hóa chút nào, nếu cái lợi vật chất mang lại cái lợi cho linh hồn.

Bằng việc đồng hành với việc xây dựng cuộc sống ấm no và hạnh phúc của con người, giáo lý ngày nay, như thế, có thể được gọi là giáo lý thực hành, giáo lý không chỉ được trao đổi bằng môi miệng, bằng học thuộc và trả bài, bằng suy diễn và liên tưởng viễn vông, mà thực sự tác động đến cuộc sống thực tại và chứng tá cho sự sống viên mãn ẩn sau cái chết của đời này. Nói một cách khác, giáo lý ngày nay không nên gói gọn trong những cuốn sách giáo lý, và cũng không nên giới hạn trong phạm vi những lớp học hoặc những lĩnh vực được xem là của riêng tôn giáo, nhưng nên được mở rộng tới tất cả các lĩnh vực của đời sống hàng ngày, tới những phạm vi hiện thực và trần thế.

Tóm lại, giáo lý của hôm nay không chỉ là những giáo thuyết và truyện kể, nhưng nên “mặc lấy xác thịt” của con người đương thời, những con người đang quan tâm đến tiền bạc, đang quan tâm đến việc học hành thi cử, đang quan tâm đến công ăn việc làm, và đang quan tâm đến biết bao điều khác nữa của thân phận một con người.

Yếu tố cần có trong một chương trình giáo lý là sự chăm lo về cuộc sống (đời này và đời sau).