Đây là khái quát một vài vấn đề trong môn sự phạm giáo lý. Vì số thời giờ có hạn, nên cũng phải giới hạn luôn giáo trình này mà chỉ diễn giải vắn tắt về việc tổ chức và giảng dạy một lớp giáo lý trong mấy chương dưới đây :

I. Chuẩn bị xa để soạn một bài giáo lý

II. Chuẩn bị gần để soạn một bài giáo lý

III. Trình bày một bài nói truyện về giáo lý

IV. Dùng các sự kiện để diễn giải

V. Tác dụng của bài nói truyện

VI. Huấn luyện lương tâm

VII. Các hoạt động trong lớp giáo lý

và cuối cùng, sẽ đưa ra một vài tiêu chuẩn để dựa vào đó mà thẩm định một lớp học giáo lý.

Sư phạm, phương pháp, các chỉ dẫn thực hành về giáo lý hay các môn học khác chẳng qua chỉ là những gợi ý, khởi điểm cho công cuộc nghiên cứu và thực tập của mỗi cá nhân mà thôi. Vì thế, không nên coi giáo trình này như một thứ “bửu bối” cho khoa sư phạm giáo lý, và yên trí lớn rằng học xong giáo trình đây là có thể thành thạo môn giáo lý. Nếu như vậy thì sự đời quả thật sẽ dễ dàng và mọi việc trên thế gian này đều giản dị cả.

Vậy, chỉ nên coi đây như một cứ điểm sơ lược, cần được bổ túc thêm bằng các suy nghĩ, tìm tòi riêng và kiểm chứng khi đem ra áp dụng, để tự mình có kinh nghiệm sống mà điều chỉnh lại cho phù hợp với hoàn cảnh và những điều kiện thiết thực nơi mình dạy giáo lý.

Thường giữa lý thuyết với thực hành cũng như giữa lý tưởng với thực tế vẫn có một khoảng cách khá xa. Vì thế những điều nói ở đây đúng ra phải như vậy, nhưng thực ra khó mà như vậy vì nhiều lý do và hoàn cảnh khác nhau. Bởi vậy đừng ai ảo tưởng và phải luôn thận trọng với hoàn cảnh cụ thể nơi mình sống, để nếu thấy khó áp dụng hay chưa áp dụng được, thì càng phải tự mình tìm cách thích nghi.

TỔ CHỨC VÀ GIẢNG DẠY
MỘT LỚP GIÁO LÝ

CHƯƠNG I :
CHUẨN BỊ XA ĐỂ SOẠN MỘT BÀI GIÁO LÝ

TIẾT I : NHỮNG ĐIỀU KIỆN VẬT CHẤT

Ta thường coi nhẹ những điều kiện vật chất của khoa huấn giáo như phòng học, đồ đạc, thời giờ và con số trẻ em học giáo lý. Những điều kiện này gắn liền với khoa huấn giáo ; chúng cho thấy những đòi hỏi của Lời Chúa và của thính giả, đồng thời bày tỏ sự kính trọng đối với Lời Chúa và cử toạ.

I. PHÒNG HỌC

Các phòng học giáo lý, nếu là nhà thờ hay nhà nguyện thì càng chứng tỏ khía cạnh tôn giáo của khoa huấn giáo và sự hiện diện của Lời Chúa và như vậy gần với Phụng vụ hơn. Tuy vậy, ở nhà thờ hay nhà nguyện thì khó làm những hoạt động để nội tâm hoá Lời Chúa. Nếu chia thành từng nhóm nhỏ, có vẻ thân tình gần gũi hơn và làm cho Lời Chúa như dễ ăn nhập với đời sống hằng ngày. Nếu dạy trong lớp học, thì về phương diện sự phạm có thể dễ dàng hơn vì có không khí lớp học, nhưng tương đối lại khó giúp cầu nguyện.

Nhưng dù ở nơi nào, cũng phải liệu sao cho có sự sạch sẽ, dễ coi để chứng tỏ lòng ta trọng kính Lời Chúa và giúp cho các em có điều kiện thuận lợi để đón nghe và nội tâm hoá Lời Người và cũng chứng tỏ lòng ta trọng kính những người đến nghe Lời Chúa nữa.

Tất nhiên, không phải phòng học làm cho giáo lý trở nên ling thiêng mà chính là giáo lý, Lời Chúa, tinh thần của giáo lý viên và trật tự trong phòng học làm cho nơi đó trở nên linh thiêng. Nhưng phòng học có thể giúp ta những điều kiện thuận lợi để đạt mục đích, làm cho Lời Chúa dễ đón nhận và gây hứng thú nơi người nghe. Vì thế, các giáo lý viên phải để ý săn sóc và tô điểm phòng học giáo lý, sao cho sạch sẽ gọn gàng, vui tươi, đẹp mắt.

II. THỜI GIAN HỌC GIÁO LÝ

Sau phòng học là thời gian học giáo lý. Thường ở Việt Nam cũng như nhiều nơi trên thế giới, thời gian học giáo lý là những năm tiểu học, trước khi rước lễ vỡ lòng. Sau giai đoạn này, người ta thấy không cần phải học giáo lý hay không có thời giờ học giáo lý nữa. Đó là một ngộ nhận đáng tiếc, đành rằng trong thực tế, người ta chỉ chú trọng và dồn lực lượng vào tuổi thiếu nhi và sau đó khi qua tuổi thiếu nhi rồi, người ta không chú trọng đến việc học và dạy giáo lý bao nhiêu. Đàng khác, theo thiển kiến, cả về phía người dạy lẫn học giáo lý, đến tuổi thanh niên hay trưởng thành rồi, người ta không có thời giờ và cũng không biết dạy gì hay có gì để học nữa, vì sách giáo lý đã học gần như thuộc lòng những năm còn nhỏ ở tiểu học.

Thực ra, đây chỉ là một quan niệm lỗi thời cần phải sửa đổi cả về phía giảng viên lẫn người thụ huấn, vì giáo lý không đơn giản như vậy. Bởi thế, mấy năm gần đây, người ta mới dùng chữ huấn giáo thường xuyên hơn giáo lý, vì giáo lý (cũng gọi là sách bổn) chỉ là một phần trong khoa huấn giáo. Mà huấn giáo phải kéo dài và bao trùm tất cả cuộc đời, vì chẳng bao giờ ta học hiểu Lời Chúa cho đủ, nhất là khi trưởng thành rồi, bận công việc làm ăn sinh sống có mấy lúc ta nghĩ đến việc trau dồi các hiểu biết về đạo, để giảm bớt sự chênh lệch giữa những điều ta hiểu biết về việc đời với những điều ta hiểu biết trong phạm vi đạo.

Cho nên, các giáo lý viên phải liệu tranh thủ cho bằng được số thời giờ cần thiết để dạy giáo lý trong các bậc tiểu, trung học và nhấn mạnh nơi các người thụ huấn về sự cần thiết phải kéo dài và trau dồi thêm các kiến thức về đạo lý, một khi đã lớn.

Hiện nay, hay xảy ra trường hợp những người xin học đạo vội vàng để làm lễ cưới. Ta nên coi chừng với những trường hợp này. Kinh nghiệm cho thấy nếu học đạo vội thì cũng giữ đạo vội vàng và rất hời hợt. Vấn đề là vào đạo để lấy vợ lấy chồng hay cốt yếu là sống đạo và chứng đạo ?

Để bù vào sự thiếu hụt thời giờ trong vấn đề dạy đạo và học đạo, ta có thể tạo một không khí đạo thật mạnh mẽ và cho thấy tính đứng đắn, nghiêm chỉnh, trung thực của Lời Chúa, đồng thời sống tinh thần đức tin một cách hết sức mãnh liệt, bên cạnh những người ta dạy đạo cho. Ngoài ra là số thời giờ ta dành ra để dạy giáo lý cũng như giá trị sư phạm của ta sẽ chứng tỏ tầm quan trọng ta mặc cho việc loan truyền Lời Chúa.

III. SỐ NGƯỜI THAM DỰ

Đây là một vấn đề nan giải vì thiếu trường sở và giáo lý viên. Trong các họ đạo hiện nay, cha sở, các thầy, các nữ tu hoặc các viên chức thường hay dạy giáo lý ở nhà thờ, tập trung đủ mọi hạng người lớn bé già trẻ, hay nếu phân chia ra từng loại thì có khi dạy luôn từng cả trăm người một. Trong những hoàn cảnh và trường hợp như thế, làm thế nào có thể thích hợp cho tất cả và giữ được không khí trang nghiêm trật tự, cũng như bảo đảm được sự hữu hiệu cho những lời ta giảng dạy. Đàng khác, làm thế nào có sự thông cảm, hiểu biết chặt chẽ giữa giảng viên và mỗi học viên. Trong các lớp học khác ở các trường, ta đã rõ sự bất tiện của con số quá đông, sự ồn ào, hỗn độn, sự khó khăn cho giáo sư thông đạt lời giảng huấn và cho học sinh lãnh nhận lời giảng huấn đó.

Lý tưởng là con số từ 25-40. Nhưng tìm đâu cho đủ số phòng học và giáo lý viên ? Cuối cùng, có lẽ nên phân chia thành nhiều lớp, học vào nhiều ngày và giờ khác nhau, với điều kiện cả giáo lý viên lẫn học sinh phải bằng lòng chấp nhận sự cực nhọc và vất vả gấp đôi. Nhưng sự cao quý và ơn ích của Lời Chúa chẳng đáng cho ta chấp nhận sự hy sinh này ư ? Ngoài ra, tinh thần đức tin mạnh mẽ và sở trường của giáo lý viên có thể giải quyết được một phần nỗi khó khăn do con số đông này mang lại, vì nếu học sinh thấy giáo lý viên đạo đức sâu xa đích thực, lại biết cách giảng dạy thì chắc hẳn chúng cũng dễ chú ý và theo dõi lời giảng dạy hơn.

TIẾT II : NHỮNG ĐIỀU KIỆN TINH THẦN

I. NẮM VỮNG VẤN ĐỀ

Trước khi giảng dạy một lớp giáo lý, giáo lý viên phải thông thạo và hiểu biết đến độ gần như chiếm hữu cả lý thuyết lẫn thực hành các nguyên tắc của khoa huấn giáo. Và như vậy, muốn thành giáo lý viên phải được huấn luyện, học hỏi trước cũng như khi dạy các môn học khác ở đời. Dù là nội dung sứ điệp hay phương pháp giảng dạy, cái nào giáo lý viên cũng phải thành thạo. Riêng về nội dung sứ điệp, giáo lý viên phải sống sứ điệp ấy trước đã, sao cho mình thật thấm nhuần để khi truyền lại sứ điệp, có thể diễn ra một cách hết sức hồn nhiên, tự phát, không có chi là gò bó hay gượng ép như khi người ta nói hùng biện là miệng nói ra điều tràn đầy trong lòng. Nếu khi truyền thông sứ điệp mà còn phải gò gẵng, hay nói ra mà không lấy gì làm xác tín thì sao có thể cảm hoá người nghe được ? Hoặc khi giảng dạy mà còn phải dò dẩm để áp dụng phương pháp sự phạm thì làm sao có thể tự do truyền thông Lời Chúa.

Vậy, chuẩn bị xa là phải học để nắm vững nội dung sứ điệp và phương pháp giảng dạy, khi dạy giáo lý là “hành nghề” thật chứ không phải bấy giờ mới thực tập hay lặp lại những bài mẫu đã học ở nhà trường, để khi trình bày một bài nói chuyện về đạo đức với cử toạ, ta chỉ còn phải bận tâm làm cho người nghe hiểu và đem áp dụng thực hành, chứ không còn phải lo xem mình nói có đúng với nội dung giáo thuyết hay phương pháp sư phạm không ? Những vấn đề này phải lo học hành luyện tập từ trước. Điều quan hệ là khi dạy giáo lý luôn luôn lắng nghe tiếng Chúa và để ý nhìn xem phản ứng của cử toạ đối với lời mình nói, biết khiêm nhường phục thiện để sửa sai khi tìm ra hay có ai bảo cho biết những sơ hở, khuyết điểm khi dạy giáo lý.

II. THỰC HÀNH VÀ SUY NGHĨ

Muốn nắm vứng vấn đề, không phải một sớm một chiều mà được. Phải khổ công học hành luyện tập nhiều năm, phối hợp lý luận và hành động, thực tập và lý thuyết. Trong thời gian thụ huấn, tự nhiên ta chưa có kinh nghiệm, thường nghiêng về lý thuyết sách vở nhiều hơn. Ngay cả khi mới ra trường, lúc mới hành nghề giáo lý cũng vậy, nhiều khi rất vụng về lúng túng, còn quá lệ thuộc vào lý thuyết, phương pháp, nguyên tắc, thành ra thiếu tự nhiên bột phát. Vậy, phải khiêm nhường chấp nhận giai đoạn ngượng ngập vụng về này. Nhưng coi chừng, chấp nhận không có nghĩa là buông xuôi thất vọng, chịu mãi một bề, mà phải coi đó như một giai đoạn nhất thời phải trải qua để rút kinh nghiệm mà sửa đổi và tiến bộ. Dần dà với kinh nghiệm những lần thực tập áp dụng phương pháp, lý thuyết, ta sẽ đi đến chỗ tự mình biết phải hành động thế nào, đâu là những cạm bẫy, khuyết điểm cần phải tránh.

III. HỌC HỎI VÀ NGHIỀN GẪM LỜI CHÚA

1. Học hỏi

Dạy giáo lý là truyền thông Lời Chúa cho người ta bằng hình thức giảng dạy một cách khúc chiết mạch lạc. Lời Chúa ta loan truyền là toàn bộ sứ điệp cứu độ. Vì thế, trước khi truyền thông, phải học hỏi cho hiểu biết kỹ sứ điệp này. Có nhiều cách học Lời Chúa. Có cách học sâu xa uyên bác của những nhà chuyên môn Thánh Kinh, thần học, phụng vụ. Tất nhiên, không đòi các giáo lý viên phải học Lời Chúa theo lối đó, đành rằng có những giáo lý viên là những nhà chuyên môn trong các địa hạt này. Nhưng điều không thể bỏ qua được là giáo lý viên phải biết Kinh Thánh, phụng vụ, thần học theo mức độ thông thường, nghĩa là biết những nét chung về lịch sử ơn cứu độ mặc khải trong Kinh Thánh, biết cách sinh hoạt phụng vụ, tổ chức việc cử hành các lễ nghi cho có ý nghĩa và biết đạo lý về Chúa, các bí tích, ân sủng, Giáo Hội, thiên đàng, hoả ngục, sự chết, sự sống lại, v.v… Không những biết mà còn có thể cắt nghĩa cho người khác hiểu được. Muốn vậy, cần phải được huấn luyện, học hỏi, nghiên cứu không ngừng, tuỳ khả năng, thời giờ và chức nghiệp của mình. Nếu là tu sĩ, chủng sinh, linh mục thì khác. Nếu là giáo dân chuyên dạy giáo lý hay giáo dân thiện chí tình nguyện tham gia hoạt động tổ tông đồ bằng hình thức dạy giáo lý thì khác. Có điều phải liệu sao cho việc nghiên cứu học hỏi này được duy nhất, tập trung và đưa về con người của Chúa Giê-su, Đấng xuống trần gian để cứu chuộc nhân loại, giúp sống đời sống phụng vụ và gần với kinh nghiệm thông thường của các tín hữu trong đời sống hằng ngày trong gia đình, ngoài xã hội, khi họ phải đối phó với những vấn đề hết sức thiết thực như cơm áo, công việc làm ăn, buôn bán, tình yêu, hạnh phúc, tội lỗi, sự đau khổ, tai nạn rủi ro, sự bất công tàn nhẫn, chiến tranh, bạo lực, v.v… Phải nói như vậy, vì lối giảng dạy giáo lý của ta từ trước đến nay thường thiếu tính thức thời. Và vì thế không làm cho người nghe giảng đạo lưu tâm bao nhiêu và nhận thấy đạo lý có liên lạc chặt chẽ với đời sống của họ. Đó cũng là lý do tại sao phần đông giáo dân ít biết và ham học đạo lý.

Đàng khác, việc hỏi học nghiên cứu lại phải diễn ra thế nào để mang lại lợi ích và hứng thú cho chính đương sự. Xưa nay, người ta vẫn ngại học đạo lý, kể cả những người có nhiệm vụ như chủng sinh, tu sĩ và linh mục. Có chăng là học vì bó buộc phải học để được lên chức và khi lên chức hay “tới bến” rồi thì mấy ai còn chịu khổ công trau dồi những môn học đó.

Thực ra, những môn học này không lấy gì làm vẻ vang và có lợi cho bằng những môn học và công việc khác. Giới giáo sĩ, linh mục, tu sĩ mà còn như thế, nói chi đến giáo dân. Thực trạng là như vậy. Nói ra không phải để than phiền hay chỉ trích, mà để nhìn vào một thực tại bi đát phải đối phó, nếu chúng ta muốn là người trung thực với mình, với sứ mệnh và ơn gọi.

Cho nên vấn đề là chịu “đầu tư” và khổ công học hành, nghiên cứu những môn học về đạo, về Chúa và làm cho những môn đó trở nên hấp dẫn, thiết thực, bằng tất cả những đóng góp mới mẻ của các khoa học nhân văn như tâm lý, sư phạm, xã hội, khoa học, kỹ thuật áp dụng cho phạm vi đạo lý.

2. Nghiền ngẫm

Học hỏi nghiên cứu là động tác thứ nhất trong công cuộc chuẩn bị xa để giảng dạy giáo lý. Động tác thứ hai đi liền với động tác thứ nhất là nghiền ngẫm những điều ta đã học hỏi. Việc nghiền ngẫm này rất quan trọng. Có thể nói đây là việc “tiêu hoá’ các kiến văn đạo lý đã học được, để những kiến văn đó trở nên của mình, lưu thông trong huyết mạch, nuôi dưỡng sự sống thiêng liêng của ta và do đấy có thể truyền thông sức sống cho người khác. Đó là công tác của giáo lý viên và cũng là điều kiện ngoại tại giúp người đó thành công trong việc truyền thông sứ điệp cứu độ cho người khác.

Việc nghiền ngẫm này có thể diễn ra bằng cách dựa vào những điều đã học về đạo lý, về Lời Chúa mà đem ra suy đi nghĩ lại, tìm hiểu cho thấu đạo hơn, bằng cách đọc thêm sách báo, hoặc dùng chính những ý tưởng đó để cầu nguyện trong đời sống hằng ngày, hay áp dụng vào ngay chính cuộc đời của ta. Như vậy, Lời Chúa có thể là một cuộc tra hỏi không ngừng, một tiếng gọi liên lỉ mời ta điều chỉnh lại cuộc đời cho thuận hợp với đường lối của Chúa, hay nói khác đi một tác động chuyển hoá nội tâm liên tiếp. Việc nghiền ngẫm này có tác dụng làm cho Lời Chúa trở thành nội tại trong ta, khiến ta mỗi ngày một đồng hoá với Lời Người, đến nỗi khi ta đem lời ấy truyền thông cho người khác thì hành vi ấy diễn ra như tự phát và do đấy có sức cảm hoá lòng người. Bằng không thì lời nói của ta chỉ hời hợt, giả tạo dù ta có tài ăn nói đến đâu đĩ nữa, vì những lời đó thật là vô hồn và thiếu kinh nghiệm sống cá nhân, điều kiện cần thiết để gây tin tưởng và tín nhiệm nơi người nghe.

IV. HIỂU BIẾT CỬ TOẠ

1. Hiểu biết theo khoa học và hiểu biết theo kinh nghiệm sống

1/ Hiểu theo trực giác và khoa học

a. Trực giác

Theo tâm lý thuộc phạm vi tôn giáo, có hai thái độ suy tưởng đối nghịch và bổ túc lẫn nhau : đó là thái độ sống tìm cách thông cảm, tham dự, thấu hiểu người khác bằng cách quan sát một cách chăm chú và kính trọng, khiến ta có thể hiểu được đời sống thiêng liêng của họ. Cha sở họ Ars đã thấu cảm được lòng người theo lối này. Một giáo lý viên cũng phải có thể phân biệt được tâm hồn của các thanh thiếu niên như vậy. Giáo lý viên nào cũng có thể có một phán đoán về cử toạ của mình theo lối trực giác. Nhận thức này có thể sâu xa, phong phú, nhưng cũng mơ hồ vì nhiều khi chỉ dựa vào những dấu hiệu khả nghi và khó giải thích, cho nên không có tính phê bình, khách quan và cũng chẳng có chi gọi được là “khoa học”.

b. Khoa học

Ngược lại, có một lối nhận thức khác không dựa vào trực giác và tình cảm mà dựa vào lý trí để phân tích tìm hiểu, theo những định luật khách quan. Đó là lối nhận thức theo khoa học. Mục đích của lối nhận thức này là tìm hiểu một cách chính xác những cơ cấu khách quan biểu lộ đời sống tôn giáo và các định luật điều khiển những cơ cấu đó. Như vậy, người ta sẽ tìm cách xác định cách thế một trẻ em 7 hay 10 tuổi hoặc một thanh niên hình dung và trình bày về Chúa thế nào. Theo lối này, phương pháp dùng phải thật chính xác, có tính phê bình và đưa đến những định luật vững vàng. Thường là nghiên cứu một chi tiết, nhưng chi tiết được quan sát đó sẽ rất khách quan và khó lòng chối cãi được. Lối nhận thức khách quan này cũng như lối nhận thức theo trực giác bổ túc lẫn nhau và thực ra chỉ là hai giai đoạn của cùng một nhận thức, vì không có thái độ cảm thông, sự nhận thức sẽ khô khan cứng cõi, thiếu tình người ; ngược lại, nếu không có thái độ phê bình, khách quan, sự nhận thức sẽ mơ hồ lỏng lẻo.

2/ Kỹ thuật

Sau lối nhận thức vừa kể là phương pháp kỹ thuật. Kỹ thuật là cách thế hành động để đạt tới mục đích. Kỹ thuật ở đây hiểu là cách thế đem một kiến thức ra áp dụng trong thực hành. Kỹ thuật này thay đổi và tiến bộ tuỳ các kiến thức ta có. Thường khi nói đến kỹ thuật là hiểu về kỹ thuật khoa học, phát sinh từ một nhận thức có tính khoa học nghĩa là duy lý, đòi hỏi chính xác. Kỹ thuật khoa học ngược với kỹ thuật thực nghiệm, vì thực nghiệm dựa vào kinh nghiệm hơn phân tích, lý luận phê bình và do đấy nhiều khi thiếu chính xác.

Hiện nay, người ta thường dùng kỹ thuật khoa học khi dạy giáo lý, như sử dụng phương pháp trắc nghiệm, phân tích các thứ não trạng và áp dụng các định luật của năng động tập thể v.v…

Tuy dùng kỹ thuật nhưng không nên phế bỏ cách thế hành động riêng của mỗi người. Có chăng là áp dụng kỹ thuật để kiện toàn hành động đó cho thêm chính xác và hữu hiệu, vì trong lối hành động của mỗi cá nhân có một cái gì là hồn nhiên, bột phát do bản tính riêng của mỗi người, cũng như cách thế sống sứ điệp cứu độ và lối nhìn cử toạ của họ mà ta phải kính trọng. Tất nhiên, cách thế cá nhân này không hoàn hảo, nên cần được thanh luyện phong phú và hữu lý hoá bằng lối suy nghĩ có phê bình, phân tích để giúp đương sự thấy những khuyết điểm và kẽ hở mà cải tiến. Và đó chính là vai trò và nhiệm vụ của nhà trường, các cố vấn và kỹ thuật khoa học.

2. Biết do sách vở và biết do quan sát

Nhưng đối với phần đông giáo lý viên, vấn đề cụ thể đặt ra một cách khác, nghĩa là họ biết cử toạ một phần do quan sát và một phần do đọc các sách báo chuyên môn về tâm lý cử toạ. Điều cần là sách vở phải giúp họ quan sát tinh tế và chính xác. Sách vở soi dẫn việc quan sát và quan sát đối chiếu với sách vở làm cho nhận thức thêm sâu sắc và sách vở nhờ thế cũng trở nên linh động. Nghĩa là thường càng có kinh nghiệm bao nhiêu thì lại càng thích đọc sách bấy nhiêu với điều kiện là sách vở phải thích hợp với kinh nghiệm, tâm trí và văn hoá của giáo lý viên. Hay nói ngược lại, càng nghiên cứu những sách vở có giá trị và thích hợp bao nhiêu thì kinh nghiệm đích thực, chín chắn, vững vàng lại càng phát triển và làm cho giáo lý viên cảm thấy thoải mái khi thực hành bấy nhiêu.

3. Quan sát trong lớp và ngoài lớp

Trong một lớp học giáo lý, ta có rất nhiều dịp quan sát các trẻ em và có thể quan sát được nhiều lắm, từ áo quần, tóc tai, mặt mũi đến khả năng tri thức và nhậy cảm, trí nhớ, trí hiểu, kiểu cách ăn nói, đi đứng, tính nết, tình cảm, v.v… Dần dà trong năm học, ta lại càng nhận thấy rõ hơn các đức tính cũng như các nết xấu của chúng. Nhiều giáo lý viên cùng quan sát là một điều rất hữu ích, vì những nhận xét của người này có thể bổ túc cho người kia. Cho nên, lý tưởng là giáo lý trưởng nên làm một hộp thẻ về từng em một, để hiểu biết kỹ hơn, ngõ hầu có thể theo dõi và hướng dẫn chúng hữu hiệu hơn. Nếu làm thêm được những cuộc trắc nghiệm về từng em một thì lại càng tốt hơn nữa, ít là trắc nghiệm về những điều chính yếu như về tâm thức tôn giáo của chúng chẳng hạn.

Dù vậy, sự hiểu biết của riêng mình ta vẫn không đầy đủ mà còn cần sự đóng góp của các giáo lý viên khác, của phụ huynh, giáo sư và chúng bạn của các học sinh nữa, để giúp ta giải quyết nhiều vấn đề liên hệ. Hơn nữa, nếu chỉ quan sát để hiểu biết học sinh trong lớp học không thôi thì chưa đủ, vì thường học sinh không bộc lộ chân tướng của chúng trong lớp học bao nhiêu.

Vậy, đối với thanh thiếu niên, giáo lý viên còn cần dựa vào những điểm sau đây để tìm hiểu thêm chúng :

1/ Các bài giảng trong lớp : để cho học sinh được tự do phát biểu ý kiến phê bình, ngõ hầu thấy rõ phản ứng của chúng, do đấy có thể nhìn thấy bộc lộ những vấn đề tôn giáo của chúng. Nhưng thường người Việt Nam ưa nói chuyện thời sự, chính trị, tiếu lâm hơn thích tranh luận và phát biểu ý kiến trong những cuộc hội họp hay sinh hoạt tập thể vì chưa có thói quen. Bởi thế, phải luyện tập cho học sinh có thói quen này và nhiều khi (nhất là ban đầu) phải thôi thúc chúng nữa. Nếu không nói, không phản ứng làm sao người khác có thể biết được quan điểm, ý kiến, lập trường của mình.

Ngược lại, nếu phần đông trong chúng ta ngại hay sợ phát biểu ý kiến nơi công chúng thì lại hay tâm sự, nói nhỏ với một vài người quen thân ở chỗ người ngoài không nghe thấy. Vì vậy, các giáo lý viên phải biết khai thác một cách khôn khéo chúng bạn của các học sinh để biết chúng nghĩ và ham thích những gì. Tất nhiên, khai thác ở đây không có nghĩa là tò mò, rình xét hay canh chừng mà chỉ có ý nói gặp gỡ, hỏi han một cách khéo léo để biết về bạn hữu của chúng.

2/ Nhìn xem sinh hoạt của các học sinh những khi chúng họp hội đoàn, đi cắm trại hay làm công tác gì chung v.v… xem thái độ, cách tham gia và phản ứng cùng cách thế đối xử của chúng với bạn bè như thế nào ?

3/ Xem chúng ưa đọc sách báo nào, thích nghe những bản nhạc, ưa thích những tiết mục nào trong chương trình Tivi, Radio, v.v… Lại để ý xem khi mệt mỏi, chán nản, buồn bực, chúng có gì để giải khuây hay tìm đến những môn giải trí nào, hoặc chẳng giải trí gì cả ?

Những điểm này cũng có thể đem áp dụng cho người lớn. Loại người này thường sống xa các giáo lý viên, nhưng lại rất có thể đến tiếp xúc, bày tỏ những nhu cầu hay khó khăn của họ, do đấy, hai bên có thể đối thoại để dễ biết nhau hơn.

4. Hiểu biết lớp học

Nếu là người lớn học giáo lý, ta phải biết cảnh vực bao quanh họ, não trạng của cảnh vực đó, nghề nghiệp và những mối bận tâm của họ. Còn đối với các học sinh, ta cũng biết não trạng của lớp chúng học. Có một thứ não trạng chung cho mỗi loại người cùng sinh hoạt với nhau trong một tập thể. Về điểm này, ta có thể dùng phương pháp phân tích não trạng, nghĩa là đưa ra một bản câu hỏi, rồi phát cho mỗi học sinh, yêu cầu các em trả lời một cách thành thật, chung quanh một điểm giáo lý ta muốn giảng dạy, để biết thái độ và phản ứng của chúng đối với vấn đề này như thế nào, dựa vào các sự kiện, các khẩu hiệu, lời chứng (thí dụ người ta thường nói về Chúa Giê-su, Giáo Hội, các vị Giám mục như thế này, còn ý riêng các em nghĩ sao ?).

Làm như vậy, không phải chỉ có ý hiểu biết lớp học một cách hoàn toàn khách quan mà chính là để biết rõ hơn thái độ của các học sinh đối với vấn đề đạo, nhờ đó có thể nhận thấy những nhu cầu, khát vọng, quan niệm hay trở ngại của chúng đối với Lời Chúa mà tìm phương đối phó, đồng thời căn cứ vào câu trả lời của chúng mà hướng về bài giáo lý ta sẽ dạy. Nhờ bản trả lời của các học sinh, ta có thể rút ra những điểm sau đây :

1/ Biết cách phải dạy những gì hoặc bổ túc hay uốn nắn những ý tưởng sai lạc nơi các học sinh.

2/ Cách thế các học sinh hiểu và sống mầu nhiệm ta sẽ dạy thế nào cũng có thể thấy thoáng hiện qua những câu trả lời đó.

3/ Nhờ vậy mà biết xu hướng, khát vọng, những vấn nạn hoặc bế tắc của học sinh hay tính ươn lười không muốn tìm hiểu của chúng.

4/ Cuối cùng biết được ngôn ngữ học sinh dùng để diễn tả sứ điệp cứu độ mà tìm cách điều chỉnh lại trong bài nói chuyện, nếu chúng dùng sai.

5. Biết do tiếp xúc

Còn một cách biết khác thông thường và hữu hiệu là tiếp xúc giữa người với người. Muốn cho sự tiếp xúc này đem lại nhiều kết quả, phải liệu cho giữa học sinh và giáo lý viên có sự tín nhiệm, cởi mở và thiện cảm với nhau, vì ta dễ nghe và dễ nói cũng như dễ bộc lộ với người mà tự nhiên ta thấy có thiện cảm.

Thiện cảm là điều tự nhiên có giữa người này với người kia nhưng cũng có thể là kết quả của lòng mến phục do sự trao đổi, tiếp xúc mà thân hiểu biết và khám phá ra nhau. Đối với các trẻ em cũng thế. Tự nhiên chúng thích người này hay không thích người kia. Và giáo lý viên cũng vậy, tự niên thấy đứa nhỏ này dễ thương, thích tìm cách gần gũi, tỏ lòng thương mến, săn sóc nó và ngược lại nhìn đứa khác lại thấy ngứa mắt, khó chịu và không muốn nói năng tiếp xúc gì với nó.

Vậy, phải vượt qua những mối thiện cảm hay ác cảm tự nhiên mà căn cứ vào con người của mỗi em, đành rằng không thể nào loại bỏ được hết những động tác thông thường và tự nhiên của tình cảm, đồng thời đừng quên nhiệm vụ chính yếu của giáo lý viên là làm cho Lời Chúa thấm nhuần tâm hồn những người thụ huấn, ngỏ hầu hình ảnh về Chúa trở nên sống động nơi họ.

Muốn tiếp xúc, phải gần gũi đi lại. Thường ở xứ ta, người lớn phải đến với người nhỏ thì nhỏ mới dám. Ngoài ra, dù là lớn, nhưng lại phải tỏ ra bé nhỏ, che dấu cái “cao lớn”, thông minh, vĩ đại hay tài năng của mình đi để các trẻ em khỏi mặc cảm sợ hãi, khi giao tiếp với những người lớn. Đừng tìm cách trổ tài hay khoe khoang sự thông minh, tài giỏi của mình làm chi mà hãy trở nên đơn sơ giản dị, gần gũi, thông thường cho trẻ em dễ hiểu và dễ theo, bắt chước gương Chúa Giê-su đã chẳng khư khư giữ lấy địa vị ngang hàng với Thiên Chúa, mà lại hạ mình xuống, huỷ mình đi, vâng lời cho đến chết và chết trên thập giá.

6. Cảm thông với cử toạ theo lối nhìn của Chúa

Các bài dạy giáo lý của ta chính là giáo lý của Chúa Giê-su nói với thế giới hiện đại. Nói như vậy có nghĩa là giáo lý viên cũng phải có cái nhìn đối với cử toạ như Chúa Giê-su đối với quần chúng đến nghe Người giảng dạy khi xưa. Tất cả những gì chúng ta hiểu biết về trẻ con, thanh niên, người lớn đều phải hoà hợp trong tinh thần đức tin, làm cho ta cảm thông được với họ theo lối nhìn của Chúa Ki-tô. Ta phải nhìn cử toạ theo ánh sáng và thiện ý của Chúa, nghĩa là tìm xem Chúa muốn họ làm gì, Chúa gọi họ bằng cách nào, họ có thể làm gì để đáp lại tiếng gọi của Chúa ?

Nếu chúng ta chỉ biết cử toạ theo phương pháp khoa học kỹ thuật, sư phạm và tâm lý mà không có cái nhìn theo đức tin và sự cảm thông gặp gỡ đích thực giữa ta với Thiên Chúa thì sự hiểu biết của ta rất có thể là uyên thâm, xác đáng, nhưng chỉ dừng lại ở bề mặt mà không đi vào chiều sâu của lòng người, không gây được những tác động mãnh mẽ biến đổi cuộc đời họ. Nói khác đi, nếu ta chỉ chú trọng đến tâm lý, xã hội, sư phạm, phương pháp, chương trình mà coi thường việc chuẩn bị cho người ta gặp gỡ Chúa Ki-tô thì giáo lý của ta chưa phải là giáo lý đích thực.

Vì vậy, nhìn cử toạ theo tinh thần đức tin và biết cảm thông với họ theo lối nhìn của Chúa, có nghĩa là giáo lý viên vẫn tận dụng các đóng góp quý giá của các khoa học nhân văn, nhưng lòng trí thì đầy tín nhiệm và từ tốn, không băn khoăn lo sợ phải nói gì, nói làm sao với cử toạ, vì Chúa Thánh Thần sẽ giúp họ trong việc đó, như lời Chúa Giê-su phán : “Thánh Thần sẽ dạy anh em biết những điều phải nói” (Lc 12,11-12). Niềm tín thác cậy trông này sẽ làm cho giáo lý viên nhìn trẻ em một cách thanh thản và cảm thông với chúng. Về phương diện nhân loại, họ đã làm những gì cần thiết để sửa soạn, còn về phần thiêng liêng Chúa Thánh Thần sẽ linh hứng. Do đấy, giữa hoạt động của con người và hoạt động của Thiên Chúa có một tương giao nhiệm mầu làm bí quyết thành công cho mọi việc tông đồ.

CHƯƠNG II :
CHUẨN BỊ GẦN ĐỂ SOẠN MỘT BÀI GIÁO LÝ

DẪN NHẬP

Trong chương trước, tôi đã đề cập đến vấn đề chuẩn bị xa để soạn và dạy một bài giáo lý. Chương này nói về việc chuẩn bị gần, nghĩa là khi bắt tay vào việc dạy giáo lý phải làm những gì và làm thế nào ? Đó là nội dung những điều sẽ bàn đến trong chương này.

QUẢNG DIỄN

Có nhiều việc phải làm trước khi sửa soạn một bài dạy giáo lý. Đại khái có việc sắp xếp chương trình các bài học trong năm, tìm chủ đề chung rồi chia ra từng bài một cho ăn nhằm với chủ đề chung ấy, sau đó đến việc soạn bài dạy giáo lý theo từng tiết mục trong chủ đề chung.

TIẾT I : XẾP ĐẶT CHƯƠNG TRÌNH

Nếu có Uỷ ban giáo lý toàn quốc, thì thường chương trình chung cho mỗi bậc học, loại người, hạng tuổi đều do Uỷ ban này soạn thảo và phổ biến cho các địa phận. Nhiều nơi, dù có uỷ ban giáo lý toàn quốc rồi, uỷ ban giáo lý địa phận lại cũng làm riêng một chương trình cho thích hợp với tình trạng trong địa phận mình nữa. Thứ đến là chương trình do các tác giả soạn sách giáo lý xếp đặt, căn cứ vào chương trình toàn quốc, chương trình mỗi địa phận hay do sang kiến riêng. Cuối cùng là chương trình của giáo lý viên dựa vào những chương trình trên đặt ra cho hợp với nhu cầu và hoàn cảnh riêng nơi mình dạy giáo lý. Dù có chương trình chung, nhưng giáo lý viên vẫn được quyền xếp đặt, thay đổi lại.

Xếp đặt và theo một chương trình giáo lý là điều cần thiết và quan trọng, vì như thế giáo lý viên biết được mình đi từ đâu đến đâu, tránh được hoang mang lộn xộn. Nếu không có chương trình chung toàn quốc hay riêng địa phận, giáo lý viên có thể lấy một thủ bản giáo lý của tác giả nào có uy tín được nhiều người theo, rồi dựa vào đó mà xếp đặt chương trình.

TIẾT II : SOẠN BÀI GIÁO LÝ

Có thể soạn bài giáo lý theo ba lối : dùng bài có sẵn trong thủ bản, lấy sách bổn ra đọc và cắt nghĩa, tự mình soạn bài lấy. Lối thông thường và đỡ tốn công hơn cả là lấy sách bổn ra đọc và cắt nghĩa. Lối này là một cách tiết kiệm nhân lực đồng thời cũng dễ đưa đến chỗ dung dưỡng tính lười biếng của giáo lý viên, và không tạo được những kết quả sâu sắc, vì theo lối này, người ta thường không soạn bài kỹ lưỡng và không áp dụng những phương pháp sư phạm để nội tâm hoá Lời Chúa nơi các trẻ em, mà chỉ chú trọng đến việc cho chúng học thuộc lòng, dù chúng chẳng hiểu bao nhiêu điều chúng học.

Cách thứ hai : dùng thủ bản để dạy giáo lý. Cách này có thể khá hơn, nhưng cũng thường gặp nguy hiểm ỷ lại vào sách vở và tự miễn cho mình công soạn bài, đến giờ chỉ lấy sách ra đọc hoặc xem qua trước rồi giải nghĩa cho học sinh.

Còn lại cách thứ ba : tự mình soạn bài lấy là lý tưởng và đáng giá hơn cả. Nhưng cũng phải nói ngay rằng soạn bài theo lối này rất vất vả phí tổn thì giờ và đòi phải hy sinh nhiều. Nhưng có chấp nhận những hy sinh vất vả này mới hy vọng đạt được kết quả tối đa trong việc giảng dạy giáo lý.

Vậy, trước khi soạn một bài giáo lý cần phải xem tài liệu trong các sách thủ bản giáo lý, hoặc sách báo nói về vấn đề liên hệ. Ở Việt Nam cũng đã có những bộ sách giáo lý dịch của ngoại quốc như bộ giáo lý công giáo của Đức do Hoài Chiên và Nguyễn Khắc Xuyên dịch, hoặc Giải nghĩa bổn cho trẻ em của Mình Đạo, cuốn Đền Chúa ngự của Minh Đạo, các sách giáo lý cho bậc tiểu và trung học do Trung tâm huấn giáo Sài Gòn biên soạn và ấn hành. Uỷ ban giáo lý Đà Nẵng từ mấy năm qua cũng in ronéo và phổ biến hạn hẹp các tài liệu giáo lý cho bậc trung tiểu học. Chắc hẳn, khi hoàn cảnh thuận tiện, Đà Nẵng sẽ cho in những sách này. Còn sách Anh, Pháp, nhất là Pháp thì rất nhiều, năm nào cũng có sách mới cho từng bậc và loại tuổi.

Ta có thể đọc những sách đó, chọn những gì thích hợp có thể dùng được trong bài giáo lý mình soạn, ghi chú những điều ưng ý rồi sau đó viết lên giấy nháp những ý tưởng nảy ra trong trí, chưa cần chính xác và thứ tự vội, miễn là có ý tưởng sau đó sẽ sắp xếp và sửa chữa lại. Sau khi đã sắp xếp, sửa chữa có thể viết thành văn từ đầu đến cuối, nếu chưa quen, nhất là lúc đầu, hoặc chỉ làm một dàn bài tỉ mỉ, rồi xem lại cho kỹ đến gần như thuộc lòng để khi trình bày, có thể diễn tả một cách tự nhiên và vững chắc hơn. Tuy nhiên, đó cũng chỉ là một cách thế soạn bài, trong nhiều cách thế khác. Điều cần là tìm ra được cách nào xem ra thích hợp và hữu hiệu cho mình, theo các kinh nghiệm bản thân. Tôi nói như vậy, vì điều này tương đối, thí dụ có người cần phải thứ tự ngăn nắp trong phòng làm viêc, nơi bàn giấy, mới viết báo hay sách hay được. Nếu người này dạy cách làm văn viết báo, tất nhiên ông ta sẽ nhấn mạnh đến ngăn nắp, trật tự. Người khác cũng làm văn viết sách báo, dạy học, nhưng bàn giấy, nhà cửa hết sức bề bộn, thế mà ông ta vẫn “sản xuất” được !

Ngoài ra, khi soạn bài lại phải để ý đến hai điều này nữa :

1/ Về phía Chúa, tức mầu nhiệm hay chân lý đức tin, phải làm thế nào để trình bày những điều thuộc phạm vi đó mà không đi ra ngoài hay có chăng thì cũng là đưa về Chúa hoặc mầu nhiệm.

2/ Về phía người ta, liệu trình bày thế nào cho họ có thể hiểu và lãnh hội được Lời Chúa. Và như vậy, phải lưu ý đến sư phạm và các phương thế thích hợp như sẽ nói sau để thu hút sức chú ý và giúp cử toạ dễ lãnh hội Lời Chúa.

Tốt hơn nữa là nhiều người cùng soạn một bài giáo lý. Ban đầu chưa quen làm việc chung, chắc sẽ thấy khó, nhưng lâu dần sẽ cảm thấy cách thế làm việc như vậy rất phong phú và bổ ích vì có sự đóng góp ý kiến và nhận xét của nhiều người, nhưng với điều kiện là mỗi người phải góp phần làm việc tìm tòi. Hiện nay, nhóm soạn thảo giáolý cho bậc trung học gồm một số chuyên viên huấn giáo vẫn cùng nhau làm việc theo lối này và kết quả có phần rất phấn khởi. Tuy nhiên, làm việc theo lối này phải biết phân công và cuối cùng đúc kết và ai nấy đều phải sẵn sàng đảm nhiệm phần công tác người ta giao cho mình. Cuối cùng, cũng thuộc phần soạn bài giáo lý là chuẩn bị các tài liệu, tranh ảnh, biểu ngữ, khẩu hiệu để dùng cho bài giáo lý. Phải nghĩ, tìm và sửa soạn trước mới chu đáo được.

PHỤ TRƯƠNG

A. SƠ ĐỒ MỘT BUỔI HỌC GIÁO LÝ

I. Nội dung sứ điệp

1. Giáo lý vững vàng chính xác.

2. Sự phạm thiết thực hấp dẫn.

II. Cử toạ đón nghe Lời Chúa

1. Thành phần, tuổi tác, tính phái.

2. Phản ứng, xu hướng, thái độ của cử toạ đối với vấn đề trình bày.

1/ phản ứng bất lợi, tìm hiểu lý do

2/ phản ứng thuận lợi : chú ý, phấn khởi, tích cực tham gia…

B. SƠ ĐỒ MỘT BÀI GIÁO LÝ

I. Cách bố cục

Liệu cho bài được duy nhất và tiến triển qua từng giai đoạn từ dễ đến khó, từ ngoài vào trong, từ tiền huấn giáo đến huấn giáo và nổi bật ở một cao điểm là ý nghĩa chính của bài, đồng thời loại bỏ những thứ rườm ra vô ích làm cho bài mất quân bình.

1. trình bày cho gẫy gọn, chí lý.

2. vào đề một cách khéo léo bằng một câu chuyện hay một sự kiện.

3. chuẩn bị đưa dần vào mầu nhiệm hay ý nghĩa chính bằng phần tiền huấn giáo là những giá trị nhân bản thông thương còn đang trong phạm vi tự nhiên.

4. tập trung vào cao điểm của sứ điệp là ý nghĩa chính hay khía cạnh nổi nhất của mầu nhiệm vừa trình bày.

5. Chuẩn bị cho cử toạ đáp ứng Lời Chúa.

II. Tranh ảnh, tài liệu và các hoạt động

Nhớ sửa soạn chọn lọc các tài liệu, tranh ảnh, bản văn, nhạc, phim, băng, v.v… trước, nhưng liệu cho phù hợp với bài.

1. tài liệu, tranh ảnh hay các bản văn.

2. truyện hay bằng chứng.

3. sơ đồ bài học vẽ lên bảng.

4. đặt các câu hỏi.

5. vẽ, viết, làm thủ công từng người hay từng nhóm.

6. băng nhạc, phim, biểu ngữ, khẩu hiệu.

III. Nhận xét và phê bình

1. Bài giáo lý.

1/ có ăn nhằm với chương trình ?

2/ có đạt mục đích đề ra ?

3/ cách trình bày có hợp lý và thuyết phục cử toạ ?

4/ có gì phản nghịch tâm lý ?

5/ giá trị sư phạm thế nào ? Chữ dùng, kiểu nói, giọng nói, tính cách duy nhất của bài, các hoạt động, đối thoại, tài liệu, v.v…

6/ giá trị đạo đức : bài giáo lý có đưa người ta tới chỗ nghiêm trang sốt sắng ?

2. Lớp giáo lý

1/ có kỷ luật ?

2/ cử toạ có chăm chú theo dõi ?

3/ lớp học có không khí trang nghiêm đạo đức ?

4/ nhận xét về học sinh này học sinh kia ?

IV. Vở thực tập

Dùng môt tập vở học sinh, lấy 2 trang, chia làm 4 cột, 2 cột bên trái ghi trước, 2 cột bên phải ghi sau khi nói chuyện.

1. Hai cột bên trái ghi nhận xét về :

1/ bài nói chuyện, đề tài, mục đích, cách lý luận, hoạt động và tài liệu.

2/ các lời giải nghĩa giáo lý hay tâm lý, sư phạm khi dạy.

2. Hai cột bên phải ghi nhận xét về :

1/ thái độ của học sinh khi nghe dạy giáo lý.

2/ phê bình nhận xét của riêng mình hay của các đồng nghiệp trong nhóm.

Trên đây là một sơ đồ mẫu lý tưởng về một lớp và bài giáo lý. Ta có thể tuỳ nghi thêm bớt, sửa đổi cho hợp với nhu cầu và hoàn cảnh, theo kinh nghiệm riêng. Có điều phải thí nghiệm đã, mới biết được nên, chăng, hay, dở. Như vậy, cần phải thử xem thế nào.

CHƯƠNG III :
TRÌNH BÀY LỜI CHÚA

Sau khi đã chuẩn bị xa gần một bài giáo lý, đây là lúc chúng ta đem Lời Chúa ra trình bày cho cử toạ. Trước hết, chúng ta trình bày và giải thích Lời Chúa. Cách thế trình bày và giải thích phải diễn ra thế nào để cử toạ thấy rằng đó chính là Lời Chúa nói với con người. Cho nên cần làm thế nào để cử toạ lắng nghe. Tiếp đến là thái độ con người đón nhận Lời Chúa. Có hai giai đoạn chính trong việc trình bày Lời Chúa : giai đoạn thứ nhất trình bày và giải thích, giai đoạn thứ hai khêu gợi những tâm tình và thái độ xứng hợp nơi cử toạ hầu giúp họ đáp ứng Lời Chúa.

Cụ thể, chúng ta có những việc sau đây phải làm khi giảng dạy một bài giáo lý :

1. Mấy lời thăm hỏi, trao đổi tin tức với cử toạ.

2. Khảo bài.

3. Nhắc lại những ý tưởng chính của bài cũ.

Sau đó bắt đầu cắt nghĩa bài mới. Có nhiều cách thế cắt nghĩa, tuỳ loại người hạng tuổi, nhưng điểm chính vẫn là làm thế nào để người ta nghe và hiểu được Lời Chúa, đồng thời đem Lời Chúa đó ra thực hành trong đời sống. Đại khái, ta có thể dựa theo lược đồ đã nói trong chương II mà trình bày. Có lúc phải nói nhiều lời, có khi chỉ nên nói ít vừa đủ để gợi ý và để cho cử toạ tìm tòi, suy nghĩa trao đổi. Tuy vậy, giáo lý viên bao giờ cũng là người chủ động, hướng dẫn và nói nhiều hơn cả trong một lớp giáo lý. Có điều cần phải tế nhị là biết dừng lại đúng lúc và nhường lời cho người khác, bằng cách gợi cho người ta những câu hỏi để trả lời.

Ngoài ra, khi nói, giáo lý viên cần lưu ý nói sao cho gẫy gọn, xác đáng, dùng chữ và kiểu nói thích hợp với trình độ hiểu biết của cử toạ, nhất là liệu cho cung cách được tự nhiên, tâm tình đích thực phù hợp với cử chỉ diễn tả ra bên ngoài.

Nhưng đó mới chỉ là những điều phụ thuộc, tuy rất hữu ích và có thể tăng thêm giá trị cho bài thuyết trình về giáo lý của ta. Còn chính yếu là trình bày Lời Chúa, tức cũng là huấn giáo.

TIẾT I: HUẤN GIÁO

Huấn giáo là loan báo Lời Chúa. Lời Chúa được diễn tả dưới hình thức những biến cố do một số người làm trung gian và chủ động gồm có CỰU và TÂN ƯỚC, Giáo Hội thời xưa và Giáo Hội thời nay.

Lời Chúa được mặc khải cho ta qua các ngôn sứ, Chúa Ki-tô và Tông huấn. Giáo Hội giải thích và mặc cho những biến cố đó các ý nghĩa. Công trình huấn giáo là nhằm trình bày và loan báo những sự kiện tôn giáo, đi từ những sự kiện đến chỗ làm cho người ta hiểu ý nghĩa, nghĩa là đi từ sự kiện đến mầu nhiệm.

1. Cốt yếu của huấn giáo : loan truyền Lời Chúa.

a. Chúa nói bằng những sự kiện lịch sử trong CỰU ƯỚC và TÂN ƯỚC.

b. Chúa nói qua các trung gian là các ngôn sứ, và chính Con Một Người là Đức Ki-tô, lời sống động của Thiên Chúa.

2. Đặc tính của huấn giáo : đi từ sự kiện để bước vào mầu nhiệm.

a. trình bày sự kiện.

b. mặc cho sự kiện đó một ý nghĩa siêu nhiên cứu độ.

3. Trung tâm điểm của mặc khải là : sự kiện Chúa Giê-su, cái chết và sự sống lại của Người.

TIẾT II: TRÌNH BÀY VÀ LỢI DỤNG
CÁC SỰ KIỆN NHƯ THẾ NÀO ?

Ngày từ đầu bài huấn giáo, giáo lý viên đi từ một sự kiện, một biến cố, một hoàn cảnh, một dấu hiệu, rồi mặc cho những thứ đó một ý nghĩa. Nhưng điều quan trọng và hữu ích là phải chọn sự kiện để mà loan báo.

1. Quy tắc chung

a. Phải chọn một sự kiện, một biến cố có ý nghĩa, ăn nhằm với mầu nhiệm ta sắp loan báo. Sự kiện đó phải thực và thuộc về lịch sử cứu độ, chứ không phải những chuyện bày đặt.

b. Phải chọn 1 sự kiện có thể làm cho cử toạ thích thú tuỳ tuổi, khu vực sinh sống và môi trường văn hoá, một sự kiện thuộc tầm kinh nghiệm của cử toạ và làm cho họ có cảm giác là mình cũng liên hệ đến sự kiện đó.

2. Lợi dụng một việc đời

a. Thường hay bắt đầu bằng một việc đời. Thí dụ khi nói về lòng Chúa tha thứ thì có thể kể một chuyện tha thứ cho nhau trong gia đình hay ngoài xã hội.

b. Có thể căn cứ vào tương quan giữa kinh nghiệm sống với mặc khải và ơn sủng, để xem sự kiện đó có thích hợp và dùng vào huấn giáo được không.

c. Tránh dùng những sự kiện cầm chân người ta lại trong phạm vi tự nhiên vì hoạt động hay tình cảm.

d. Sự kiện đó phải có thể chuyển sang địa hạt tôn giáo được.

3. Lợi dụng việc đạo

1/ Việc đạo là những việc thuộc Chúa Ki-tô và Giáo Hội. Thí dụ việc trong Phúc Âm hay thuộc lịch sử Giáo Hội. Trong trường hợp này, không đi từ con người nữa mà đi từ chính Chúa.

2/ Nhưng dầu vậy, việc đó vẫn phải gần gũi với con người, không quá xa lạ với những sự kiện nhân loại, những dự định, thái độ của con người. Phải nói về Chúa Ki-tô như một người hoàn toàn, nói về Đức Mẹ và các thánh như những gương mẫu của nhân loại rồi mới đi lên tới phạm vi cao cả hơn. Ngoài ra phải liệu sao cho bài được duy nhất.

TIẾT III: TÍNH DUY NHẤT CỦA BÀI NÓI CHUYỆN

1. Duy nhất về ý tưởng

Đã hẳn, bài nói chuyện cần phải duy nhất. Điều ấy có nghĩa là cả bài và từng phần một đều phải nhắm và làm cho người ta hiểu một ý hướng rõ ràng, một khía cạnh rõ rệt của mầu nhiệm, ngõ hầu đi tới một thái độ thiêng liêng cũng rõ rệt nữa. Vì vậy, phải thẳng tay loại trừ tất cả những gì rườm rà, vô ích, đưa cử toạ lạc xa ý tưởng chính yếu, đồng thời hướng tất cả nỗ lực vào việc làm cho sứ điệp truyền thông được nổi bật và chân lý hiện ra sáng ngời rực rỡ.

Tuy nhiên, ta có thể dùng nhiều kiểu nói và cách thế diễn tả khác nhau, nhưng chung quy vẫn là làm cho ý tưởng chính được hiểu biết và lãnh hội. Về điểm này, có nhiều người tưởng rằng phải nói nhiều điều một lúc và nói hết về mầu nhiệm ngay trong một bài. Đó là điều không thể được, phản trái sư phạm và tâm lý, nhất là đối với trẻ em và ngay cả người lớn nữa, vì sức người lãnh hội trong một lúc chỉ có giới hạn nào đó thôi. Bởi vậy, nếu nói về việc chúa làm cho bánh hoá nhiều đối với trẻ em mà nói lan man nào là Chúa Giê-su là Đấng quyền năng, tốt lành, Người là của ăn dưỡng nuôi chúng ta bằng đức tin và phép Thánh Thể, hay là nói về tội nhẹ mà lại đi từ tội tổ tông rồi nói đến sự xưng tội mà quên đào sâu ý nghĩa của tội nhẹ thì quả thật là đi ra ngoài nhiều quá và làm cho bài nói về phép lạ bánh hoá nhiều hoặc tội nhẹ mất cả tính duy nhất và tâm trí các em chơi vơi, không tập trung vào ý tưởng chính là bánh hoá nhiều và tội nhẹ. Sở dĩ như vậy vì thiếu soạn bài, sắp xếp ý tưởng và lựa chọn những điều cần phải nói và đáng nói.

Có nên sợ rằng nếu chỉ trình bày một ý tưởng thì bài nói chuyện sẽ khô khan, nghèo nàn và không biết nói gì hay có gì để nói cho hết khoảng thời gian dành cho bài nói chuyện không ? Thực ra, tự nhiên thì đáng sợ như vậy. Nhưng, nếu biết nhấn mạnh đến ý tưởng chính và tìm ra những ý tưởng phụ hoặc đưa ra những sự kiện để yểm trợ và làm chứng cho ý tưởng chính thì thiết tưởng bài vẫn phong phú và có khi lại không đủ giờ để nói hết những điều ta muốn nói nữa. Nhưng vẫn phải coi chừng vì không khéo lại vấp phải tật nói lan man và đi lạc xa đề chính là điều ta có ý tránh để giữ cho bài được duy nhất.

2. Duy nhất sống động

Muốn bài nói chuyện được duy nhất sống động, phải dùng nhiều yếu tố khác nhau và xếp đặt cho mỗi yếu tố đó đóng một vai trò khác nhau nữa. Vấn đề là làm thế nào để đi từ sự kiện để tiến dần tới mầu nhiệm. Vậy phải quy tụ các yếu tố khác nhau trong một bài nói chuyện chung quanh một cao điểm, một trung tâm. Trung tâm và cao điểm đó là bày tỏ mầu nhiệm và khơi động đức tin. Cho nên, khi soạn và trình bày một bài giáo lý, phải tìm cho ra cao điểm này và sửa soạn đúng lúc để dồn hết lực lượng vào thời khắc làm cho nổi bật ý tưởng chính và thu hút sức chú ý vào cao điểm đó. Vậy, phải tránh phân tán sức chú ý và làm cho cử toạ mệt mỏi trước khi đưa người ta tới cao điểm, đồng thời sửa soạn trước những câu nói quan trọng để đánh động người nghe vào lúc này.

Nhưng, vì sức chú ý của con người có hạn và không nên để cho không khí trong lớp giáo lý căng thẳng từ đầu đến cuối, bởi vậy, hoặc trước hoặc sau lúc đã đưa cử toạ tiến về cao điểm phải có những phút thảnh thơi, thoải mái bằng cách xen kẽ vào những câu chuyện lý thú vắn tắt, một điệu hát, một đoạn sách, hỏi vài ba câu, đi viếng nhà thờ, ra ngoài sân chơi hoặc cho các em cầm sách và đọc chung với nhau một vài câu ý nghĩa.

TIẾT IV: CÁCH THẾ
GIÚP CHO BÀI NÓI CHUYỆN ĐƯỢC LINH ĐỘNG

Khi dạy giáo lý, giáo lý viên dùng lời nói kèm theo các cử điệu để diễn nghĩa. Có khi còn dùng nhiều phương tiện khác nữa như bảng đen, hình ảnh, sách, băng nhạc, v.v… Vậy, tưởng nên đề cập đến cách thế sử dụng những phương tiện này sao cho hữu hiệu và linh động để tăng thêm giá trị cho bài giáo lý.

1. Cử chỉ

Trước hết nên bàn về cử chỉ của giáo lý viên, vì cử chỉ thiết yếu cho lời nói, một hình thức biểu dương ngôn ngữ và có sức tô điểm cho lời nói thêm vẻ đẹp và hấp lực. Cử chỉ làm cho lời nói thêm linh động và ý nghĩa. Nhiều khi chỉ cần một cái vẫy tay, một ánh mắt, một cái nhìn cũng đủ nói với chúng ta nhiều lắm. Phim “Đảo trọc” (L’ile nue) của Nhật bản được giải thưởng điện ảnh của Liên Xô cách đây mấy chục năm không có một lời nói nào thế mà lại nói với người ta nhiều lắm qua các cử chỉ.

Đứng về phía cử toạ thì ta phải nói rằng người ta hiểu ai là nhờ tiếng nói của người ấy. Ngôn ngữ nói truyền thông một tư tưởng. Ngôn ngữ này lại được cử chỉ làm cho thêm linh động, dễ hiểu, biểu lộ hoạt động và có khi cả con người dùng ngôn ngữ đó nữa. Cử chỉ làm cho tiếng nói như thêm ấm áp. Vì thế nó có một tầm quan trọng lớn nơi giáo lý viên. Cũng một tiếng như Chúa, Giáo Hội, Trời mà nói ra với thái độ và cử chỉ cung kính mến yêu, thì khác xa với khi ta nói một cách hững hờ lãnh đạm. Nhưng lời nói cũng như cử chỉ cần phải đích thực và chân thành. Không gì nhạt nhẽo và vô vị hơn là làm những cử chỉ vay mượn giả tạo. Vì thế phải học tập và sửa soạn làm các cử chỉ cũng như tập đặt câu. Nhưng phải tập trước khi chẩn bị xa để thành thói quen bột phát mới tự nhiên, chứ không phải đến lúc ra dạy giáo lý mới tập. Như thế, khó lòng tránh khỏi vụng về và thiếu tự nhiên.

Nói tóm lại, cử chỉ và thái độ của chúng ta phải là cử chỉ và thái độ của Chúa đối với cử toạ, đầy dịu dàng, hiền từ, khiêm nhường mến yêu nhưng cũng đầy uy quyền và mạnh mẽ nữa.

2. Đọc một bản văn hay kể một câu chuyện

Đang khi dạy giáo lý, có nhiều lúc giáo lý viên cần phải đọc một đoạn văn trích trong sách hay kể một câu chuyện. Đọc một bản văn cho hay, kể một câu chuyện cho khéo léo là một điều khó. Vậy phải học cho biết đọc hay, và kể khéo léo theo phương pháp nghiêm chỉnh. Sau đây là vài quy tắc thông thường :

a. Nếu đọc một bản văn thì phải đọc cho rõ các vần các tiếng, phân câu, dứt ý, giữ các dấu chấm phảy và nghỉ cho đúng phép. Ngoài ra, lại phải theo nhịp và ý nghĩa của câu mà làm nổi bật những chỗ cần chú ý. Làm như vậy, cốt yếu là đem lại hồn sống cho bản văn. Khi dùng một bản văn đạo hay đời, giáo lý viên cũng như người cầm trong tay một bản nhạc để biểu diễn. Bản nhạc hay nhiều hay ít là nhờ tài trình diễn của nhạc công và nhạc trưởng. Vậy phải soạn bài mình sẽ đọc trước để có thể diễn tả ý nghĩa sâu sắc và bộc lộ tất cả ý nghĩa của sứ điệp bao gồm trong đó. Nếu là một bài văn Kinh Thánh, thì ngoài kỹ thuật diễn xuất ra lại cần những thái độ đức tin kèm theo nữa. Cách đọc của ta có thể làm tăng thêm hay làm bớt ý nghĩa cũng như cái hay của một bản văn. Thường đọc một bản văn cho khéo nhiều khi đã đủ làm cho cử toạ đi từ sự kiện bước sáng phạm vi mầu nhiệm rồi. Thêm vào đấy là những lời giải thích với những cử điệu của cả toàn thân con người ta, bản văn lại càng thêm linh động trong sáng. Tuy vậy, đọc một bản văn không cần phải làm nhiều cử điệu, vì nếu làm nhiều quá, người ta sẽ chú ý đến cử điệu của người đọc nhiều hơn là ý nghĩa của bản văn.

b. Giáo lý viên cũng có thể kể một chuyện đạo hay đời. Những quy tắc mới nói có thể áp dụng cho việc kể chuyện ở đây. Nhưng, nếu tự ta bày chuyện ra mà nói thì phải lưu ý những điểm sau đây :

1/ chuyện phải có thật. Cho nên phải loại bỏ những chuyện bịa đặt hoang đường. Hay nếu dùng chuyện biến ngôn thì phải nói theo loại biến ngôn và nói cho người ta biết đó là chuyện biến ngôn, chỉ nên lưu ý chú trọng đến ý nghĩa mà bỏ qua hình thức, các nhân vật, thời gian và nơi chốn v.v…

2/ chuyện phải hay và gây hứng thú. Muốn vậy, phải lựa lời trình bày cho khéo, dùng những kiểu nói và hình ảnh đẹp đẽ để thu hút sức chú ý của người nghe.

3/ nếu là chuyện đạo thì phải làm nổi bật tính cách tôn giáo, chứ đừng che đậy, giấu giếm nội dung ý nghĩa, vì mặc cảm hay sợ người ta nghe sẽ chán. Có khi nên tóm tắt lại cốt chuyện Kinh Thánh rồi đem kể lại theo lối của riêng mình, có khi nên đọc nguyên văn Kinh Thánh tuỳ trường hợp, thời giờ và như mình thấy nên chăng trong mỗi hoàn cảnh.

3. Đặt câu hỏi

a. Có hai lối thường dùng khi giảng dạy một bài giáo lý : đó là kể chuyện đặt các câu hỏi cho cử toạ thưa. Khi dạy giáo lý cho trẻ em, thanh niên hay người lớn, hình thức đặt câu hỏi xem ra có phần linh động hơn, vì làm cho cử toạ chú ý và thúc đẩy họ tìm tòi để trả lời. Tất nhiên, muốn đạt tới mục đích, phải luyện cho các tham dự viên lớp giáo lý bớt thụ động, nhưng tích cực và mạnh dạn, lay động họ khỏi tính ỷ lại, không muốn phiền đến thân và hay khoán trắng công việc cho đôi ba người. Chúng ta phải lưu ý điều này rất nhiều, vì phần đông trong chúng ta cũng như con em chúng ta và những người khác đều quá quen thói thụ động và không muốn bị rầy rà, tự mình đảm lấy trách nhiệm.

b. Có nhiều cách hỏi. Có khi hỏi một điều người ta đã biết rồi, vì chủ ý cho người ta thưa để kiểm soát xem họ còn nhớ hay nói đúng không. Có khi hỏi để gợi ý cho người ta áp dụng những nguyên tắc mình đã dạy vào trường hợp này hay trường hợp kia, hay là hỏi để yêu cầu người ta đưa ra những thí dụ, tìm những kiểu so sánh, v.v…

Nhưng hỏi để đạt kết quả ta mong muốn nhiều khi không phải là dễ, vì các câu hoặc là quá dễ, hoặc vô ích hoặc khó quá. Vả lại, các câu trả lời của cử toạ không soi sáng và giải quyết hoàn toàn được vấn đề ta đặt ra, mà mới chỉ là những cái mốc cho ta tìm thêm, giải nghĩa thêm. Vì thế, muốn đặt những câu hỏi cho nhằm và bổ ích, phải theo những quy tắc sau đây :

1/ sửa soạn trước những câu hỏi một cách hợp lý, khách quan và linh động, và chuẩn bị để trả lời những câu cử toạ hỏi, miễn là canh chừng những câu hỏi ấy cho khỏi lạc đề.

2/ sửa soạn cho cử toạ nghe và theo dõi những câu hỏi qua những bài nói chuyện trước, những sự kiện đạo đời đã nói. Có thể cùng với một số học sinh hay người lớn soạn thảo các câu hỏi trước.

3/ có khi dùng một câu chuyện ý nhị để thế cho câu hỏi và trả lời.

4. Vài phương tiện khác để giúp linh động hoá lớp học

a. Sách thủ bản

Thường các em học sinh có riêng mỗi người một thủ bản (phần dành cho học sinh). Đôi khi, ta có thể bảo các em mở sách đọc hay chính giáo lý viên đọc rồi cắt nghĩa. Có bài giáo lý chỉ là những lời diễn giảng các điều đã ghi trong sách của các học sinh vì trong sách này nhiều khi đã gồm sẵn những bản tóm, những lời kinh, những câu phải học thuộc lòng.

b. Bảng đen

Các trẻ em và ngay cả người lớn cũng vậy không chú ý được lâu. Phải có cái gì đập mạnh vào mắt hay giác quan họ. Vì thế, một chiếc bảng đen, mấy cục phấn, vài hình vẽ, mấy bức tranh dán lên bảng nhiều khi rất có ích và gây hứng thú sống động. Tuy vậy, viết, vẽ lên bảng đen chưa đủ mà còn cần lời diễn nghĩa của giáo lý viên nữa.

c. Hình ảnh

Trong buổi dạy giáo lý, có thể chọn những lúc thích hợp để cho xem và cắt nghĩa một hay nhiều hình ảnh liên quan đến bài học. Hiện nay, có rất nhiều bộ hình làm sẵn cho các lớp giáo lý. Ta chỉ cần chọn mua những bộ nào đẹp và thích hợp, rồi chọn đúng những hình có sức gợi cảm và ăn nhằm với bài ta dạy. Đôi khi chỉ cần trình bày và cắt nghĩa một bức ảnh cũng đủ để làm một bài giáo lý ! Nói như vậy để ta thấy công dụng và ý nghĩa của các bức hình dùng trong việc dạy giáo lý.

Còn nhiều phương tiện khác thường gọi là thính thị giác có thể giúp ích rất nhiều cho việc linh động hoá một lớp giáo lý. Nhưng vẫn phải coi chừng khi sử dụng những phương tiện đó, nghĩa là làm thế nào để bài giáo lý khỏi bị đứt quãng, mất duy nhất và thăng bằng vì sự xâm lấn quá đáng của các hình ảnh, bài hát hãy những đoạn phim. Những thứ đó chỉ có công dụng và đóng vai trò làm bối cảnh hay phần nhạc đệm mà thôi. Chừng nào chúng quá ồn ào và chiếm mất nhiều chỗ không cần thiết trong bài giáo lý, chừng đó chúng không đóng đúng vai trò của mình nữa và cần phải loại bỏ bớt đi để cho bài giáo lý được duy nhất và quân bình, đồng thời nét chính yếu của chân lý đức tin được nổi bật. Hiện nay cơn cám dỗ đối với nhiều giáo lý viên là đi từ thái cực này đến thái cực khác. Ngày trước thì không có gì là thính thị giác, bây giờ thì cái gì cũng phải có thính thị giác thành ra không khí của những buổi giáo lý ồn ào và tan loãng quá ! Vậy phải biết điều hoà và chế giảm.

CHƯƠNG IV :
LIÊN LẠC
GIỮA BÀI NÓI CHUYỆN VÀ SỰ CẦU NGUYỆN

Mục đích của bài nói chuyện là giúp cho cử toạ hiểu biết những chân lý trong đạo. Bài nói truyện kể là đạt tới đích, khi đánh động lòng người nghe và thúc đẩy họ đáp ứng lại những rung động trong lòng mình mà quyết chí đem ra thực hành bằng việc cầu nguyện hay sửa đổi lại đời sống. Đó chính là liên lạc giữa bài nói chuyện với việc cầu nguyện sẽ bàn giải sau đây :

1. Cầu nguyện khi nghe giảng giáo lý

Thực ra, bài giáo lý chưa phải là một lời cầu nguyện cũng không trực tiếp đưa ngay đến sự cầu nguyện : nó mới là giảng dạy để truyền thông một chân lý, một sự mầu nhiệm nào đó về lòng Chúa yêu thương loài người. Cử toạ nghe giảng giáo lý chưa cầu nguyện ngay đâu ! Họ mới chỉ nghe để cố tìm hiểu và đón nhận Lời Chúa. Nỗ lực của họ bấy giờ tập trung cả vào việc nghe, hiểu, nhớ, phân tích, tổng hợp, thấm nhuần. Tất cả trong giai đoạn đầu còn dừng lại phạm vi lý trí. Tình cảm sẽ đến sau. Những rung động, khoái cảm sẽ đến sau khi đã hiểu và thấm nhuần những điều vừa thụ huấn. Vì thế, không nhất thiết là lời giảng dạy phải đưa ngay đến cầu nguyện, mà chỉ cần dọn đường trước. Thường còn một quãng cách, một giai đoạn từ khi nghe dạy giáo lý đến lúc cầu nguyện. Điều cần là làm thế nào cho người thụ huấn sau khi nghe dạy giáo lý ra về mà lòng như trĩu nặng trầm tư, hướng về chiêm niệm, để đến một lúc nào đó phát xuất thành lời cầu nguyện minh nhiên hay bằng hành động cụ thể. Và đó là điều cần phải nhằm tới, khi giảng dạy giáo lý. Nhưng làm thế nào ?

Thiết tưởng, nếu phối hợp lời giảng dạy với Kinh Thánh, Phụng vụ và những hoạt động nội tâm hoá (mỗi bài giáo lý đều phải hội tụ những yếu tố đó), dần dà ta sẽ tạo cho trẻ em những tâm tình và thái độ tôn giáo thích hợp, dường như bột phát, để trong trường hợp này trường hợp kia, chúng sẽ tự động cầu nguyện. Vấn đề là giáo dục để gây ý thức và thói quen. Vả lại, vào cuối mỗi bài giáo lý ta vẫn thường hướng dẫn các em cầu nguyện dựa theo các điều mới học. Khi chúng đã tạm quen với lối cầu nguyện này, ta có thể khuyến khích chúng cầu nguyện bột phát ngay sau giờ học một cách công khai trước mặt các bạn bè, và nhắc bảo chúng mỗi ngày cầu nguyện ít là đôi ba lần giông giống như thế.

2. Không khí cầu nguyện của lớp giáo lý

Đành rằng, bài dạy giáo lý không nhất thiết phải đưa ngay đến cầu nguyện nhưng cũng phải liệu cho lớp giáo lý có không khi cầu nguyện bằng lời lẽ trang nghiêm, cử chỉ đoan trang của giáo lý viên cũng như cách đứng ngồi nói năng xứng hợp của các em học sinh. Không khí trang nghiêm đó như nhắc nhở người nghe có Đấng vô hình đang hiện diện nơi họ, khiến họ phải cung kính, thầm lặng, lắng nghe. Vì thế, phải liệu cho lớp giáo lý được trang nghiêm. Nhưng trang nghiêm ở đây không có nghĩa là nặng nề, cau có, nghẹt thở. Trang nghiêm ở đây là nhẹ nhàng, trầm lắng kính tôn để nghe truyền thông sứ điệp của Chúa. Vì vậy, về phía giáo lý viên cũng như cử toạ, đôi bên đều phải ở trong tư thế cung kính và đón nghe Lời Chúa như nhau. Giáo lý viên thì trọng kính sứ điệp mình phải truyền thông, và luôn luôn lắng nghe Chúa tác động nơi mình, khi mình diễn giảng Lời Người ; còn cử toạ thì cũng cung kính đón nhận vì đó là Lời từ Chúa mà đến qua trung gian giáo lý viên. Thường giữ cho lớp học được trang nghiêm và gây được cho các em ý thức rằng chúng đang nghe Lời Chúa, Chúa đang dùng một người trần gian để truyền lại Lời Người cho chúng thì đó cũng là bước khởi đầu cho động tác cầu nguyện rồi.

Nhưng với lối tổ chức và trường sở của chúng ta từ trước đến nay, thật khó tạo cho lớp giáo lý một bầu khí trang nghiêm, thích hợp cho sự cầu nguyện. Thêm vào đấy là thói quen nói chuyện của các em khi gặp đông người, dù đã được yêu cầu và nhắc bảo nên giữ im lặng. Ngay cả người lớn cũng thế. Cứ nhìn những buổi tổ chức hội họp, khi có người đứng ra nói trước công chúng thì biết. Đáng lý ra chỉ một người nói, còn những người khác ngồi nghe cho đến khi người ta nói xong đã, đàng này không, ai nói cứ nói và rốt cuộc là chỉ có những người nói mà không còn người nghe, thành ra vô cùng hỗn độn. Về điểm này, các giáo lý viên phải coi chừng sửa soạn trước để có những điều kiện thích hợp, hầu tạo được không khí trang nghiêm cho lớp giáo lý, điều kiện cần thiết để giúp cầu nguyện và đưa tới cầu nguyện.

3. Cầu nguyện khi nào ?

Như vừa nói, mục đích của bài giáo lý không phải là đưa ngay cử toạ đến cầu nguyện mà là giảng giải, chuẩn bị và tạo không khí cầu nguyện, đành rằng cũng có những bài giáo lý có thể đưa ngay người ta đến chỗ cầu nguyện. Vậy cầu nguyện lúc nào ? Điều này cũng còn tuỳ trường hợp và tuỳ loại người, trẻ con, thanh niên hay người lớn.

a. Trẻ con

Đối với trẻ con, vấn đề tương đối giản dị, ta có thể bảo chúng cầu nguyện hay hướng dẫn chúng cầu nguyện mà không sợ bị phản đối. Ta có thể tuỳ lúc và tuỳ nhu cầu của chúng ta mà bảo chúng và giúp chúng cầu nguyện. Một nguyên tắc chắc chắn là khi nào thấy chúng sẵn sàng cầu nguyện một cách chân thành hay ước muốn cầu nguyện. Nhưng làm thế nào để nhận thấy như thế ?

Có một số những dấu hiệu giúp ta nhìn ra nhu cầu và khát vọng đó, thí dụ khi thấy chúng yên lặng, lắng nghe, hoặc vui vẻ đợi chờ. Thường đối với trẻ em nên dành những phút cầu nguyện vào cuối giờ học, khi Lời Chúa đã thấm nhuần tâm hồn chúng và khi chúng được sửa soạn đủ với Lời Kinh Thánh, một số bản văn phụng vụ hoặc những lời chỉ dẫn, khuyến khích. Nhưng coi chừng, không phải cầu nguyện vào lúc cuối chỉ vì bấy giờ đến lúc phải cầu nguyện mà chính vì mới nghe Lời Chúa kêu mời và bây giờ thấy cần phải đáp lại lời kêu mời đó mà cầu nguyện. Cũng không hẳn là chỉ có về cuối giờ học mới cầu nguyện mà ngay cả đang giữa bài giáo lý, khi bài học đã đạt tới chỗ cao điểm hay khi tới những chỗ thấy là thích hợp cho sự cầu nguyện thì ta bảo và giúp các em cầu nguyện. Lời cầu nguyện bấy giờ sẽ diễn ra một cách hồn nhiên, bột phát. Ngay cả khi mới bắt đầu bài học giáo lý cũng vậy, nhưng nên thận trọng, vì nhiều khi những phút cầu nguyện lúc bắt đầu và kết thúc bài giáo lý diễn ra một cách quá máy móc theo thông lệ, làm mất hẳn ý nghĩa của sự cầu nguyện.

Ngoài ra, cũng nên tìm dịp tạo cho các em biết tự động cầu nguyện một cách cá nhân hơn, đang lúc giảng giáo lý hoặc để cho chúng tự do chọn các hoạt động liên quan đến việc cầu nguyện hay ra viếng nhà thờ v.v… Thường lời cầu nguyện phải ăn khớp với bài giáo lý, và là một cách thế đáp ứng lại sứ điệp các em mới nhận được. Nếu bảo cầu nguyện là lúc nào các em cũng đọc kinh “Lạy Cha hay Kính mừng” thì e rằng có thể là máy móc hoặc giả tạo, kém tự phát.

b. Thanh niên và người lớn

Đối với hai loại người này, ta cũng có thể giữ nguyên tắc nêu trên là chỉ cho cầu nguyện khi đã sửa soạn ; chẳng vậy, lời cầu nguyện sẽ thành ra gượng ép, hời hợt và không đạt tới kết quả. Tất nhiên giúp cho thanh niên và người lớn cầu nguyện khó hơn, vì đến tuổi này họ không còn mềm mại, dễ uốn nắn như các trẻ em. Đàng khác, ta cũng khó nhận ra lúc nào họ sẵn sàng và muốn cầu nguyện hoặc khám phá được những nhu cầu của họ.

Tuy vậy, ta cũng có thể nhìn xem khi nào Lời Chúa có vẻ như đánh động họ qua cách thế họ đón nhận sứ điệp do ta truyền thông. Điều quan trọng hơn là giảng bài giáo lý thật chu đáo cho họ, để nhờ sự hiểu biết và thấm nhuần tư tưởng đạo, đến một lúc nào đó, họ sẽ tự ý cầu nguyện. Nhưng cũng đừng quên phải luyện tập và giúp cho họ biết cầu nguyện nữa, vì nhiều khi họ biết là cần phải cầu nguyện, nhưng không biết cầu nguyện thế nào. Hơn nữa, thường những người này lại hay có thiên kiến về sự cầu nguyện. Cầu nguyện thật là xa lạ đối với họ, họ không nghĩ tới mấy khi và không có thói quen. Sở dĩ như vậy, vì họ ít biết đạo không hiểu gì về Kinh Thánh và Phụng vụ và dường như chẳng đọc sách báo đạo bao giờ (lại cũng vì thiên kiến cho rằng các sách báo này khô khan, đòi hỏi, hành văn kém, nông cạn, chỉ toàn có khuyên răn, cấm đoán), nên lại càng thêm mù mịt những sự về Chúa. Bởi vậy nhiệm vụ của ta là phải kiên nhẫn đối với họ, nhân nhượng đối với những hiểu biết yếu kém của họ về đạo, đồng thời tự vấn lương tâm có khi tại mình đã lơ là không tận tâm làm việc theo ơn gọi của mình là truyền thông Lời Chúa cho người ta, nên mới xảy ra cớ sự như thế !

Hiện chúng ta đang đứng trước một vấn đề thật bi đát : thanh niên, người lớn ít được dạy giáo lý và họ cũng không thích học môn này, vì chưa có tổ chức dạy đạo cho người lớn, không có đủ người, cách trình bày không còn thích hợp cho họ nữa. Nhưng cũng may là mấy năm gần đây thấy du nhập vào Việt Nam phong trào Cursillos. Đó là một phong trào Ki-tô học cho người lớn. Nhiều người đi dự về thấy tỏ ra say mê hứng thú. Như vậy, thì cũng chưa lấy gì làm tuyệt vọng, nếu có phong trào đáp lại nhu cầu học đạo cho người ta một cách thoả đáng. Nhưng dù sao cũng phải nói rằng chúng ta đang sống trong tình trạng báo động về vấn đề này.

4. Cầu nguyện thế nào ?

Nên nhớ rằng giáo trình này nhấn mạnh đến việc dạy giáo lý cho trẻ em. Vì thế, những điều bàn giải cũng nhắm vào giới này nhiều hơn.

Trước hết, xin giới hạn bốn điểm và căn cứ vào những điểm đó để nói phải cầu nguyện thế nào.

a. Cung cách

Tuỳ hoàn cảnh, thời khắc và nơi chốn mà ta bảo các em đứng quỳ hay ngồi khi cầu nguyện. Theo lối Tây Phương thì đứng cũng là một cách tỏ vẻ kính trọng và khiêm nhường trước tôn nhan Chúa. Còn đối với người Đông Phương thì sụp lạy, vái mới là rất mực cung kính. Hiện nay có phong trào khai thác những kiểu cách Yoga để cầu nguyện. Người Tây Phương hiếu động đang tìm về Đông Phương để dung nạp những cách thế tham thiền, hầu chế ngự những náo động nội tâm cho dễ kết hợp với những tư thế mềm mại, uyển chuyển, lắng động của thân xác nơi người Đông Phương theo thiền phái cung cấp cho. Một vài cộng đoàn nữ tu không dùng ghế nữa mà chỉ dùng chiếu trải trong nhà nguyện và quỳ ngồi, sụp lạy theo lối Đông Phương để cầu nguyện.

Nói như thế để có ý bảo rằng cung cách cầu nguyện thế nào là tuỳ hoàn cảnh và mỗi loại người cũng như tuỳ thời cơ mà áp dụng và thay đổi. Có điều phải lấy thái độ cung kính, trang nghiêm khi cầu nguyện với Chúa, dù theo cung cách nào cũng thế. Phải chăng như vậy là xa cách, giảm bớt phần thân mật với Chúa hay là cầu nguyện một cách gò ép theo phương thức quá, không còn gì là bột phát tự nhiên, cởi mở và thân tình với Chúa ? Nhiều người trẻ tuổi bây giờ nghĩ như vậy, vì họ đã quen cung cách tự do, phóng khoáng khi sinh hoạt trong các đoàn thể hoặc giữa đám đông, nên khó lòng giữ một thái độ có kiểm soát khi cầu nguyện. Nhưng đó không phải là lý do để loại bỏ kiểu cách trang nghiêm cung kính đối với Chúa khi cầu nguyện. Cũng đừng quên rằng Thiên Chúa là Đấng vô cùng cao cả vừa nội tại, vừa thân tình. Phải dung hợp cả hai thái độ trang nghiêm cung kính với gần gũi thân tình. Cái này không mâu thuẫn và loại bỏ cái kia, vì vẫn có thể gần gũi thân mật và cung kính, như con cái gần gũi mến yêu cha mẹ, nhưng nào chúng có dám lỗ mãng, khinh thường. Đó là cung cách thuận hợp và là điều kiện giúp cho việc cầu nguyện được dễ dàng và đạt tới kết quả.

b. Cầu nguyện riêng hay chung ?

Trong một lớp học, cầu nguyện chung là điều hết sức thông thường và hợp lý, nhất là sau khi đã nghe giảng giáo lý, để bộc lộ những tâm tình chung, những nhu cầu tập thể. Đàng khác, phụng vụ cũng dạy chúng ta cầu nguyện chung và có những lời kinh thích hợp cho động tác này.

Nhưng bên cạnh những lúc cầu nguyện hay đọc kinh chung này, lại cũng cần phải có những thời khắc dành cho mỗi cá nhân thầm lặng cầu nguyện, tiếp xúc riêng với Chúa. Như vậy mới thấm thía và đáp ứng nhu cầu riêng của mỗi người. Về điểm này, ngay trong bài nói chuyện hay khi để cho các em làm các hoạt động nội tâm hoá Lời Chúa, ta có thể gợi ý, khuyến khích thúc đẩy cho mỗi người cầu nguyện theo nhu cầu của lòng mình, hoặc tạo ra những khoảnh khắc yên lặng chung, để ai nấy dựa theo những điều đã diễn giảng hay gợi ý mà cầu nguyện riêng.

c. Cầu nguyện tự phát hay kinh có sẵn

Thường người ta hay cầu nguyện theo kinh đã có sẵn. Như thế giản dị, dỡ mất công sửa soạn, tìm tòi hay suy nghĩ. Nhiều người đã quá quen lối này nên có ai tự phát cầu nguyện theo cảm hứng của lòng mình thì họ cho là bày đặt và không theo thể thức nào cả.

Thực ra không ai phủ nhận lợi ích thuận tiện của những kinh đã có sẵn. Nhưng có điều nguy hiểm vì những kinh đó có thể làm cho ta cầu nguyện một cách máy móc, không suy nghĩ và lười biếng nữa. Đã hẳn, những kinh “Lạy Cha, Kính Mừng” là những kinh rất ý nghĩa và sâu sắc, nhưng lúc nào cũng đọc những kinh đó, và hễ nói đến cầu nguyện là lôi những kinh đó ra đọc mà không suy nghĩ và sửa soạn thì e rằng hơi có sự “lạm phát” và vô ý thức, vì đọc những kinh đó như lấp những chỗ trống trong bất cứ trường hợp nào.

Vậy để bổ cứu, ta vẫn có thể đọc những kinh đã có sẵn nhưng đọc một cách hết sức thận trọng và ý thức, hoà hợp lòng mình với lời kinh mình đọc, đồng thời tập cầu nguyện một cách tự phát chân thành, dùng lời Kinh Thánh và Phụng Vụ để cầu nguyện cho thêm sâu sắc và phong phú nữa, nhất là bây giờ chúng ta không còn gặp trở ngại do bức tường tiếng La-tinh nữa mà có thể trực tiếp đọc lời Kinh Thánh và Phụng Vụ bằng tiếng nước nhà.

d. Cầu nguyện bằng lời lẽ tôn vinh hay xin ơn

Khi nói đến cầu nguyện, tự nhiên ta thường nghĩ ngay đến xin ơn. Điều này không phải là sai, nhưng nếu chỉ nghĩ như thế thì quả thực phạm vi của cầu nguyện bị thu hẹp lại nhiều quá.

Vậy, cần phải giáo dục và hướng dẫn người ta biết mở rộng phạm vi cầu nguyện mà không chỉ nguyện nghĩ đến xin ơn mà còn tôn vinh, cảm tạ và thờ lạy nữa, vì đó là những cách thế cầu nguyện vô vị lợi làm đẹp lòng Chúa thường được sử dụng trong Kinh Thánh mà điển hình là Tán tụng ca của Đức Mẹ. Cầu nguyện theo hình thức này là một cách thế chứng tỏ ta ngưỡng mộ, cảm phục và biết ơn Chúa. Thái độ và tâm tình này làm cho ta thêm gần gũi Chúa và Chúa gần gũi ta hơn vì trong trường hợp này, ta cầu nguyện vì Chúa nhiều hơn vì ta.

Nhưng có phải vì vậy mà loại bỏ lối cầu nguyện xin ơn không ? Không. Trong kinh Lạy Cha, Chúa Giê-su đã dạy ta cách thế cầu nguyện thích hợp, trong đó phối hợp cả tôn vinh và xin ơn. Điều nên lưu ý là không phải chỉ lúc cầu xin ơn nọ ơn kia mới cầu nguyện mà cầu nguyện bất cứ lúc nào, dù không có nhu cầu vật chất hay tinh thần. Nếu biết cầu nguyện như thế, ta đỡ thấy nhàm chán và thấy có nhiều lý do để cầu nguyện và lời cầu nguyện sẽ trở nên uyển chuyển và phong phú. Từ trước đến nay, ta chỉ quen xin ơn khi cầu nguyện thì bây giờ bên cạnh lời cầu nguyện xin ơn tăng thêm những lời cảm tạ, tôn vinh, thờ lạy.

5. Dùng tiếng hát để cầu nguyện

Thánh Âu-tinh nói : hát hay hát đúng là cầu nguyện hai lần. Câu này có ý nhắc bảo chúng ta tiếng hát có một tác dụng đặc biệt trong việc cầu nguyện, làm cho lời cầu nguyện trở thành linh động, hấp dẫn. Trước kia, thường hát bằng tiếng La-tinh, nhiều người không hiểu, nhưng bây giờ hát bằng tiếng bản quốc, việc hoà hợp lòng mình với ý nghĩa của lời ca tiếng hát dễ dàng hơn. Tuy nhiên, phải hát với tất cả tâm hồn và mức độ nghệ thuật có thể có được, nghĩa là càng hát cẩn thận và hay bao nhiêu là lời cầu nguyện càng được yểm trợ và gây hứng thú bấy nhiêu, nhất là bây giờ âm nhạc được sử dụng rất nhiều trong phụng vụ, vì đó là một cách thế linh động để diễn tả tình cảm tôn giáo.

a. Vai trò của tiếng hát

Tiếng hát dựa trên tiếng kêu, nhưng không phải bất cứ tiếng kêu nào mà là tiếng kêu nhịp nhàng tiết điệu biểu lộ tâm trạng của con người, hay nói khác đi là một cách phát âm do lý trí điều khiển để phát biểu những tâm tư, tình tự, rung động về những trạng huống sinh tồn. Mục đích của tiếng hát không phải để làm cho hiểu mà là cảm. Nó là một thứ ngôn ngữ diễn tả hơn là một đối tượng của tri thức. Vì thế, nó không đủ khả năng xác định một ý tưởng, trình bày một quan niệm cho bằng khởi động một rung cảm, diễn tả một tâm trạng. Địa bàn hoạt động của nó là tình cảm. Mà quả thực, người ta không hát nếu không cảm thấy một cái gì hay không muốn truyền cảm cho người khác.

Nhưng nếu chỉ có tiếng hát không thôi mà không có lời ca diễn tả thì cũng khó cảm thấy tiếng hát đó muốn nói hay diễn tả cải gì. Thí dụ một bài hát vui. Nhưng vui có nhiều thứ lắm. Biết là thứ vui nào nếu không có lời diễn tả, vì tiếng hát tự nó chưa phải là một ngôn ngữ đầy đủ, khi tách biệt hẳn với lời ca, thành ra hát phải đi đôi với lời. Lời trong bài hát phải là thơ hay có tính chất thơ vì khả năng rung cảm của thơ rất phong phú. Thơ và nhạc đi đôi với nhau : một bên là tiết tấu, một bên là nhịp điệu. Hai bên phối hợp với nhau thì thành tiếng hát có lời và lời nói ra thành tiếng hát.

Khi tâm tình của con người được diễn tả ra bằng lời ca, tiếng hát, thì tâm tình ấy có thể mạnh mẽ hơn, thấm thía hơn và rung cảm hơn. Vì thế rất nên hát khi cầu nguyện. Phụng vụ đã dành cho thánh ca một địa vị xứng đáng.

Nhưng cụ thể xin hỏi nên hát vào lúc nào khi dạy giáo lý ? Có thể hát vào bất cứ lúc nào, khi tâm tình dào dạt, lòng trí tràn đầy những tình cảm mến yêu thán phục, khát khao mong chờ. Tuy vậy cũng nên xác định một vài thời khắc xem ra thích hợp và thuận tiện hơn : đó là khi bắt đầu bài giáo lý, đang giữa bài và khi kết thúc. Bài hát lúc khai mạc có ý chuẩn bị cho các em những tâm tình xứng hợp để đón nghe Lời Chúa ; bài hát vào giữa để làm nổi bật ý tưởng chính yếu và bài hát khi kết thúc để ca tụng, mến yêu thờ phượng, xin ơn trước khi giải tán.

b. Những điều kiện để trở thành một bài hát đạo

Về lời thì phải là thơ, về nhạc thì phải gợi lên hay diễn tả những tình cảm tôn giáo, nhất là mầu nhiệm Chúa Cứu Chuộc chúng ta. Nguyên lời và nhạc tách riêng ra cũng không đủ mà phải phối hợp với nhau và hội tụ những điều kiện vừa nói. Ngoài ra điệu nhạc lại phải thấm nhuần tinh thần trang nghiêm, tin tưởng, cung kính, làm cho người ta hoà hợp và giao cảm với Thiên Chúa.

Nói như vậy, nhưng thật khó dung hoà vì nhạc thường diễn tình mà tình lại thiên về nhân loại, có khi đắm đuối, uỷ mị. Vì thế cũng chưa được thanh luyện đủ để thành tôn giáo. Còn vì phải làm cho có vẻ đạo, nên nhiều khi nhạc lại khô héo, thiếu nghệ thuật.

Bàn về bài hát đạo thì có hai loại : một loại phụng vụ để hát trong nhà thờ, còn một loại gần phụng vụ thôi để hát ở ngoài. Loại phụng vụ gọi là thánh nhạc phải theo những quy tắc chặt chẽ hơn, còn loại gần phụng vụ được tự do như loại Ca vào đời của nhóm Alleluia. Nhưng dù sao, một bài nhạc đạo cũng phải hội tụ những điều sau đây :

1/ diễn tả một thái độ cung kính, đạo đức, không quá gợi cảm, kích động cơ năng ồ ạt, nhí nhảnh, bay bướm.

2/ diễn tả những tình cảm tôn giáo : kiên tâm bền chí khi phải phấn đấu với nghịch cảnh, vui vẻ chịu đựng khi gặp đau khổ, tin tưởng vào Chúa khi gặp những nỗi lo âu, xao xuyến.

3/ nhạc đạo làm ra là để cho nhiều người hát được nên phải có tính cách phổ thông, đại chúng, nhưng không được kém về nghệ thuật. Làm thế nào để càng hát đồng ca được bao nhiêu hay bấy nhiêu ; những câu độc ca chỉ là để xướng hoặc đối đáp với cộng đoàn. Như thế, bài hát mới đại đồng hợp với tính tập thể của cộng đoàn họp mừng Phụng Vụ.

c. Giáo dục về hát khi dạy giáo lý

Như vừa nói, vì tác dụng của tiếng hát nên phải dành cho hát một địa vị trong khi dạy giáo lý vì hát là cầu nguyện và cầu nguyện có thể hát ; vì hát làm cho tinh thần được lôi cuốn, linh động hơn. Khi nào cảm thấy nhu cầu hay hứng thú thì hát.

1/ về cung cách khi hát cũng phải giữ như khi cầu nguyện, nghĩa là nghiêm trang cung kính. Vì thế phải phân biệt tập hát với hát thật. Khi dùng hát mà cầu nguyện thì đó là hát thật. Còn ngoài ra là hát tập, hát chơi. Phải tập hát trước khi cầu nguyện. Tập cho kỹ, cho thuộc hẳn. Nếu diễn nghĩa bài hát trước được thì càng tốt ; đọc cho người ta nghe lời cả để hiểu rồi hoà hợp lòng với lời ca đó khi hát.

2/ cố tìm cách chọn bài hát thích hợp với những điều dạy trong bài giáo lý. Điều này hơi khó, vì các nhạc sĩ của chúng ta chưa nghĩ đến giáo lý khi sáng tác nhạc. Đàng khác họ lại sáng tác tuỳ hứng, không theo chủ đề và ít dựa vào Kinh Thánh hay Phụng Vụ. Mong rằng thế hệ các nhạc sĩ trẻ đang lên sẽ để ý đến vấn đề này nhiều hơn.

Việc chọn bài hát thích hợp là điều cần thiết, làm nổi bật ý tưởng trình bày trong bài giáo lý. Thí dụ, nếu dạy về sự xưng tội thì nên hát thánh vịnh 50 hay bài hát nào diễn tả lòng yêu thương, nhân từ tha thứ của Chúa. Ngay cả trong lễ Chúa nhật cũng vậy, nên chọn những bài hát nào gần với ý nghĩa Chúa nhật hôm đó. Thà hát ít, hay và hợp còn hơn hát nhiều mà dở vì không đi sát với ý nghĩa.

3/ lựa bài hát hợp với loại người và tuổi.

Dù đối với trẻ em cũng không nên cho hát những bài non nớt, ấu trĩ, thiếu kém nghệ thuật. Có thể cho hát những bài dành cho người lớn và những bài hát có tính phụng vụ các em thường có dịp nghe hát lại trong nhà thờ. Nhưng không phải vì thế mà loại bỏ những bài không có tính phụng vụ, vì giáo lý không phải là phụng vụ, tuy có dùng phụng vụ trong giáo lý. Những bài hát này nhiều khi diễn tả những lối cảm nghĩ và những nhịp điệu đầy nhân loại tính thanh cao, dọn đường cho ta kết hợp với Chúa và ca tụng Người. Điều nên lưu ý là cần thích nghi cho hợp tình hợp cảnh để sử dụng.

6. Cử hành Phụng vụ

Cử hành phụng vụ ở đây là một lễ nghi trong đó các em đóng vai trò chính, trừ chức vụ chủ tế, thí dụ cử hành một buổi suy tôn Lời Chúa, lễ nghi Sám hối hay Rước lễ bao đồng, v.v… Đây là một cuộc cử hành không chính thức, không có người ngoài tham dự, trừ chính các em và các giáo lý viên. Mục đích của các buổi cử hành này là thực tập và nội tâm hoá các điều các em đã nghe giảng dạy trong lớp giáo lý. Đó cũng là một hình thức cầu nguyện. Vậy, cần phải phân tích bản tính, vai trò và các định luật cử hành phụng vụ khi giảng dạy giáo lý.

a. Bản tính của việc cử hành

1/ Liên lạc với giáo lý

Trước hết, phải liệu cho lễ nghi cử hành ăn nhằm với bài giáo lý đã dạy hay sẽ dạy cho các em. Mối liên lạc này rất cần thiết để cho thấy rõ tính liên tục giữa bài học và sự cầu nguyện, đồng thời cụ thể hoá được những lời giảng dạy. Nếu không tạo được mối dây liên lạc này, thì việc cử hành phụng vụ trong lớp giáo lý không có lý do hiện hữu.

2/ Có tính cộng đồng

Cử hành phụng vụ phải có tính cộng đồng vì đó là một hoạt động có nhiều người tham dự, cùng sống một mầu nhiệm được diễn tả bằng những cử chỉ và dấu hiệu. Khi cử hành phụng vụ, mỗi người đều phải là diễn viên và cùng chung hành động với nhau. Vậy, phải liệu sao cho cộng đoàn đều tham dự một cách tích cực, vì đây là lúc mọi người phải cầu nguyện theo các nghi thức trang nghiêm kính cẩn.

b. Thời gian cử hành và những yếu tố cần thiết

1/ Yếu tố

Như vừa nói, cử hành là một hành động, nên phải bao gồm tất cả yếu tố của một hành động, nghĩa là phải có bài đọc, chú giải, cử điệu, hát xướng để đánh động lòng người tham dự.

Mỗi người đều có một vai trò riêng được sắp đặt và phân chia trước, thí dụ người hướng dẫn, người đọc sách, các ca viên, v.v…

Ngoài ra, lại phải tạo cho lễ nghi cử hành một vẻ trang nghiêm, thánh thiện, vì thế, y phục cử chỉ của những diễn viên chính trong buổi cử hành cũng phải gợi cho người ta vẻ thiêng thánh.

2/ Thời gian cử hành

Thời gian cử hành lễ nghi phụng vụ cũng bao gồm những thời khắc giống như trong lễ, khi cử hành phụng vụ Lời Chúa, nghĩa là :

– Sửa soạn để nghe Lời Chúa. Giai đoạn này có thể diễu hành, hát, cầu nguyện chung.

– Nghe Lời Chúa. Được chọn những đoạn văn trong Kinh Thánh thích hợp với hoàn cảnh và ý nghĩa buổi cử hành. Có thể đứng, Lời Chúa có thể do một người đứng đọc hay đọc cho những người khác trình diễn bằng các cử điệu.

– Nghe đọc Lời Chúa xong, mọi người ngồi suy niệm hoặc nghe chú giải.

– Sau đó, hoặc ngồi yên lặng hoặc hát thánh ca, thánh vịnh. Nên chọn những bài hợp với ý nghĩa bản văn mới nghe.

– Cầu nguyện chung do chủ tế gợi ý rồi để cho mỗi người tự động bày tỏ các ý chỉ cầu nguyện, hoặc cầu nguyện âm thầm rồi kết thúc bằng một lời nguyện chung. Chủ tế đọc lời nguyện này, trong đó thu hợp tất cả ý nguyện của cộng đoàn dâng lên Chúa như một cử lễ.

– Diễu hành ra về. Khi diễu hành, hát những bài thích hợp.

c. Các định luật phải theo khi cử hành phụng vụ trong lớp giáo lý

1/ Xét về phương diện giáo lý

– Phải coi việc cử hành là một cuộc cầu nguyện và liệu cho có liên lạc chặt chẽ với những điều đã giảng dạy, sẽ giảng trong các bài giáo lý. Đó cũng là một cách thế nội tâm và cụ thể hoá những điều đã học.

– Liệu cho trước sau được duy nhất bằng cách tập trung tất cả vào một câu nào đó trong bài giáo lý hay một thái độ đạo đức rút ra từ bài giáo lý.

2/ Về phương diện phụng vụ

– Đặt ưu tiên cho Lời Chúa, nghĩa là cốt làm cho Lời Chúa vọng tới tai người nghe, cho người ta nghe, hiểu, nghiền ngẫm rồi đem ra thực hành. Nhưng ở đây nghe phải là chính. Đừng diễn nghĩa dài dòng, lặp đi lặp lại mãi một ý tưởng làm cho người ta nhàm chán và cảm thấy nặng nề. Hãy để cho Lời Chúa hoạt động, thâm nhập lòng người nghe, đừng đứng ra cản lối hay làm chướng ngại.

– Để cho người nghe được tự do đáp lại Lời Chúa, và phần người hướng dẫn thì kín đáo và tế nhị, nghĩa là không nên nói liên hồi, không còn để khoảng nào trống cho các em có thể tự mình nói vài điều riêng với Chúa, trong thâm tâm của chúng, hoặc nói hết, làm hết thay cho tất cả, khiến không ai còn gì để làm nữa.

– Biết thích ứng để biết lúc nào nên rút bớt, lúc nào nên kéo dài tuỳ phản ứng và sức chú ý cũng như chịu đựng của các em. Có nhiều buổi kinh lễ kéo dài quá lâu một cách không cần thiết, làm cho người ta mỏi mệt và chán nản tất cả những gì về Chúa, về đạo. Vậy phải tinh ý coi chừng không nên làm quá lâu, hát nhiều quá hay năng tổ chức những cuộc cử hành Phụng vụ quá. Thường cuối mỗi tam cá nguyệt một lần là đủ. Nhưng phải sửa soạn trước cho chu đáo và chọn một điểm nào cần nhấn mạnh hơn trong các bài giáo lý hay một thời gian phụng vụ nào trùng hợp với mầu nhiệm giảng dạy cần làm nổi bật mà tổ chức những buổi cử hành.

Kết luận

Chương này bàn về tương quan giữa bài giáo lý và sự cầu nguyện. Mục đích trực tiếp của bài giáo lý chưa phải là sự cầu nguyện, nhưng cuối cùng vẫn phải đưa đến cầu nguyện. Sự cầu nguyện sẽ trở nên tương đối dễ dàng và dường như bột phát, nếu qua bài dạy giáo lý, các em hiểu rõ về Chúa và thấm nhuần những tư tưởng đạo, lại được nuôi dưỡng bằng Kinh Thánh và Phụng vụ cùng chứng kiến và tham dự những buổi cử hành Phụng vụ liên quan trực tiếp đến các bài giáo lý đã học.

Nhưng, dầu sao dạy đạo vẫn là một công cuộc đầu tư lâu dài, nên phải biết sửa soạn và chờ đợi. Như mưa thấm vào lòng đất dần dần để làm cho nó ra mầu mỡ thì Lời Chúa cũng phải được tưới gội lòng người nay một ít mai một ít. Và đó chính là nhiệm vụ của các giáo lý viên.

CHƯƠNG V :
TƯƠNG QUAN GIỮA VIỆC DẠY GIÁO LÝ
VÀ HUẤN LUYỆN LƯƠNG TÂM

Lời Chúa ta truyền thông cho các em hay người lớn tuổi trong lớp giáo lý là có ý gợi cho họ đáp ứng. Trong trường hợp này, Lời Chúa vừa có tác dụng kêu gọi, thúc đẩy, thức tỉnh, lại vừa đánh động, lôi cuốn, khiến họ nhìn thấy Chúa Cứu Độ qua bài giáo lý mà đi tới chỗ thờ phượng, mến yêu, ca tụng Người, đồng thời giúp họ khám phá ra con người thực của mình với những khả năng và giới hạn cũng như những bất trung và tội lỗi mà ăn năn hối cải. Lời Chúa được hiểu và đón nhận như thế rất có sức huấn luyện lương tâm.

Vậy trong chương này, ta sẽ cùng nhau nhìn xem bài giáo lý có thể huấn luyện lương tâm thế nào và những cách thế để đạt tới mục đích đó.

TIẾT I: DẠY GIÁO LÝ VÀ HUẤN LUYỆN LƯƠNG TÂM

1. Gây không khí huấn luyện

Trong chương trước đã nói về sự cầu nguyện. Sự cầu nguyện phải bao trùm lớp học, như không khí, nghĩa là làm thế nào cho học sinh đắm mình trong cầu nguyện như được ngụp lặn trong không khí. Như vậy, trước khi dạy giáo lý, phải gây cho học sinh ý thích vâng nghe Lời Chúa. Thái độ này phải mỗi lúc một thêm rõ ràng và vững mạnh, mỗi khi tiến sâu thêm vào bài giảng giáo lý. Đến cuối bài, học sinh sẽ nghe thấy tiếng Chúa rõ hơn và do đấy cũng nhận thấy bổn phận của mình. Bấy giờ, tự nhiên học sinh có thể tự đi đến chỗ xét mình, hối lỗi và quyết chí sửa điều này, làm việc kia.

2. Huấn luyện chung và liên lỉ

Có người tưởng rằng chỉ khi dạy về sự xét mình, ăn năn tội, xưng tội mới là huấn luyện lương tâm cho các học sinh. Không phải thế, vì chưa chắc khi đưa cho các em đó một bản xét mình kê khai các thứ tội và khi đọc xong bản kê khai đó là các chúng biết xét mình thật sự. Nếu chúng không được huấn luyện sâu xa và kỹ lưỡng về lương tâm, nghĩa là biết phân biệt cái nào là tội, cái nào không, tội nào nặng tội nào nhẹ và mềm mại nghe theo tiếng thúc giục thầm kín trong lòng bảo làm điều này, tránh điều kia thì rất có thể mỗi lần đi xưng tội, chúng sẽ xưng một số tội thông thường mà không hiểu tội đó nặng nhẹ thế nào, cũng chẳng hiểu ý nghĩa và điểm cốt yếu của phép giải tội ở chỗ nào, nên kể là chưa được huấn luyện gì về tinh thần sám hối, do đấy hiệu lực của phép giải tội bị suy giảm nhiều.

Vậy, phải dạy cho các em nay một ít mai một ít, b iết tự mình phê phán về mình dưới cái nhìn của Chúa. Việc huấn luyện này đòi phải có thời gian, cũng lâu như việc huấn luyện đức tin. Mà lương tâm và đức tin gắn liền với nhau. Đức tin mạnh, thì lương tâm cũng bén nhạy, vì khi tự vấn lương tâm, các học sinh cũng phải đặt mình trước mặt Chúa, nhờ ơn Người soi sáng, thúc đẩy và đánh động sau khi đã học bài giáo lý.

Cho nên phải huấn luyện lương tâm trong suốt thời gian dạy giáo lý, qua từng đoạn từng chương một, về những thái độ và đòi hỏi chính đáng của mỗi mầu nhiệm đã trình bày khiến các em tập sẵn được những cách thế phải hành động theo tinh thần siêu nhiên mỗi khi cần đến.

Điều này thật hiển nhiên trong phạm vi luân lý, vì vấn đề là biến đổi hành động của con người, do ảnh hưởng Lời Chúa đã được học hỏi.

3. Điều kiện cần thiết để huấn luyện lương tâm

a. Dạy giáo lý cho vững vàng cụ thể

Điều kiện huấn luyện lương tâm cũng là những điều kiện phải có khi dạy giáo lý. Vậy, khi dạy giáo lý, ta phải nói với những con người cụ thể, phải thích hợp với tâm địa người ta, với nhu cầu thiêng liêng và khả năng hành động thiết thực của họ, khi huấn luyện lương tâm cũng phải đặt học sinh trước những đòi hỏi cụ thể của Lời Chúa, gây cho chúng những thái độ và phản ứng rõ rệt trong hoàn cảnh này hay hoàn cảnh kia. Điều này có thể thực hiện, một khi chúng đã thấm nhuần giáo lý. Giáo lý càng được thấm nhuần, khi lời giảng dạy đi vào cuộc đời và gắn liền với đời sống thông thương của con người, nghĩa là không viển vông, xa xôi, trừu tượng, mơ hồ.

b. Trình bày bộ mặt đích thực của Chúa

Chúa là Đấng Cứu Độ ta qua Con Một Người là Đức Giê-su Ki-tô. Phán quyết của Người là phán quyết do lòng yêu thương. Khi huấn luyện lương tâm cho học sinh ta đừng quên nhấn mạnh đến những điểm này. Vì Chúa yêu thương cứu ta, nên ta cũng phải lấy lòng yêu thương tín nhiệm mà đáp lại. Lấy tình yêu đáp trả tình yêu thì không có giới hạn nào. Càng yêu càng cho nhiều, làm nhiều và chịu đựng nhiều vì nhau. Giáo lý dựa trên yêu thương thì mạnh mẽ và rộng rãi hơn là dựa trên sự sợ hãi, dù là sợ tội. Từ trước đến nay, trong các bài giáo lý, ta đã nhấn mạnh đến những việc làm vì luật bó buộc, không thì có tội. Vì sợ tội và hình phạt mà làm chứ không phải vì mến yêu tự nguyện. Cho nên chỉ làm đến một mức tối thiểu, nghĩa là cần đến đâu, làm đến đó, không làm quá mức. Riêng đối với tâm tính của phần đông chúng ta, cái gì buộc mới làm, cái gì để tự do thì không. Trong bao năm, lễ giáo Khỗng Mạnh đã rèn đúc ta trong khuôn khổ luật lệ, bó buộc, khiến tự nhiên ta chỉ làm vì luật buộc thôi, còn ít khi có những hành vi chí nguyện, tự phát.

Đàng khác, nền giáo dục ấy dường như làm cho con người chúng ta ưa nặng hơn ưa nhẹ. Muốn được việc thì phải nói mạnh, làm mạnh, nếu cần, dùng cả đạo lực nữa. Chẳng vậy, tục ngữ mới có câu “Yêu cho roi cho vọt ; Ghét cho ngọt cho bùi” mà không ngờ đến những kết quả tai hại trong phạm vi giáo dục. Cái tai hại của câu này là ở chỗ quan niệm rằng roi vọt, cấm đoán, đe doạ, sửa trị là cách thế làm cho người ta giữ luật, còn nếu đối xử một cách ngọt ngào, dùng lời khuyên dụ để cảm hoá thì xem ra như ít hữu hiệu và như thế không phải là thương yêu. Trong thực tế, ta cũng phải đau lòng nhận thấy như thế. Nói lịch sự có vẻ thiết tha yêu cầu, kêu gọi đến tinh thần tự giác tự trọng thì chẳng mấy ai đếm xỉa và lo thi hành, còn nếu dùng quyền, lấy luật mà bắt ép, bấy giờ người ta mới chịu. Ngoài ra lại còn cái tật này nữa, và đó là nết xấu chung của nhiều người là sự vô hiệu của lời nói, khi lời ấy chỉ kêu gọi lương tri mà không cấm đoán khe khắt. Nếu chỗ nào không có cảnh binh đứng rình thổi còi bắt phạt thì người ta không coi luật lệ lưu thông ra gì cả. Bảng đề là cấm đổ rác, cấm phóng uế thì ở ngay chỗ đó là rác rưởi và mùi hôi thối của nước tiểu và những đống phân.

Cho nên, vấn đề nội tại hoá lề luật, giữ điều này điều kia vì hiểu biết, yêu mến, tự động hơn là vì bó buộc, vì bất đắc dĩ là một công trình giáo dục cần phải thực hiện nơi các học sinh. Phải có như vậy, việc giữ luật mới có ý nghĩa và anh hùng. Nhưng điều này thuộc phạm vi giáo dục lương tâm. Một lương tâm tế nhị, nhậy cảm với những đòi hỏi của lòng mến yêu mới đi tới cùng mà vẫn ít cảm thấy nặng nề và ràng buộc vì tình yêu mến Chúa là động lực nâng cao tâm hồn và ban cho sức mạnh phấn đấu, chịu đựng thắng vượt.

TIẾT II: VÀI CÁCH THẾ ĐẶC BIỆT
ĐỂ HUẤN LUYỆN LƯƠNG TÂM

1. Xét mình và dốc lòng

a. Có thể kết thúc bài dạy giáo lý bằng cuộc xét mình hay kiểm thảo và một vài điều dốc lòng cụ thể. Thí dụ nếu vừa giải thích về việc Chúa Giê-su tự nguyện vác Thánh giá để cứu chuộc ta và cho thấy Thánh giá hay những rầy rà, cực khổ, khó chịu ta bằng lòng nhận vì người khác để giúp hay cứu họ thì đó là biểu hiệu của lòng yêu thương và của ý chí muốn làm môn đệ ai, như Chúa nói : “Ai muốn làm môn đệ tôi thì hãy vác thánh giá mình”, rồi từ đó nói với các em tìm những việc trong ngày để thực thi điều đó, vì có nhiều lúc chúng sẽ gặp thánh giá, như thấy rằng muốn giữ luật, vâng lời, tử tế với chúng bạn không phải dễ. Những điều ấy đòi chúng phải từ bỏ mình, chịu rầy rà khổ cực, có khi mất mát, thiệt thòi nữa, v.v…

Sau khi đã giải thích và hỏi các em về những trường hợp có thể xảy ra để chứng tỏ quyết tâm theo Chúa, ta viết những câu trả lời đó lên bảng. Đoạn gợi ý cho các em biết lúc nào Chúa muốn ta cùng chịu “đóng đinh” với Người. Vậy, nếu từ chối không chấp nhận như vậy là lười biếng, ích kỷ, kiêu ngạo hay không muốn theo Chúa Giê-su.

Cuối cùng, nên dành một vài phút im lặng để cho ai nấy suy nghĩ và tìm điều dốc lòng.

Đến bài nói chuyện sau, ngay từ đầu hay trước khi kết thúc, cùng nhau kiểm thảo xem mỗi người đã giữ điều dốc lòng chưa.

Một thí dụ khác : nếu bài nói chuyện có ý giải thích việc xưng tội và minh chứng rằng đi xưng tội là cáo tội với Chúa qua linh mục được Chúa uỷ quyền, chứ không phải cáo tội với một người trần gian đâu. Vì thế, ta phải kính cẩn, khiêm nhường, và tín nhiệm trong toà giải tội, vì khi đó ta tiếp xúc với Chúa. Linh mục chỉ là người trần gian là môi giới chứ không phải Chúa.

Tuy vậy, việc xét mình và dốc lòng mỗi người phải tự làm lấy. Giáo lý viên chỉ hướng dẫn gợi ý chứ không thể làm thay.

Nên lưu ý rằng trong những lúc yên lặng, cần làm thế nào cho các em biết suy nghĩ một chút về đời sống của chúng để xem Chúa kêu gọi chúng sửa đổi ở những điểm nào.

b. Nhưng coi chừng, đừng làm nhiều quá và không phải sau bài giáo lý nào cũng làm đâu ! Như thế sẽ dễ trở nên nhàm chán và giả tạo. Thỉnh thoảng làm một lần, đặc biệt vào những mùa phụng vụ hay lễ lớn. Nếu bài giáo lý được sửa soạn kỹ càng và giải nghĩa tỉ mỉ, chắc chắn những lời đó sẽ gây được những ảnh hưởng tốt nơi trẻ em, khiến cho chúng, nhờ ơn Chúa giúp, biết đáp lại những tiếng gọi đánh động lòng mình mà nhận ra phải làm điều này, phải sửa đổi điều kia. Lời Chúa là lời đòi hỏi. Ta đừng quên điều đó và liệu cho cách đòi hỏi của lời này được hiện tỏ. Đã có đòi hỏi thì phải có đáp ứng. Và đáp ứng là nhiệm vụ của mỗi người trong chúng ta đối với Lời Chúa.

2. Sửa soạn xưng tội

a. Sửa soạn chung

Sửa soạn chung là sửa soạn cho các em đón nhận các bí tích để bước vào cuộc đời ân sủng là phép giải tội. Sau phép rửa tội thì giải tội là cửa ngõ để bước vào thế giới ân sủng. Huấn luyện lương tâm cho các em cũng là huấn luyện cho chúng có ý thức về tội. Một trong những tai hoạ của thời đại ta là người bây giờ mỗi lúc một mất dần ý thức tội lỗi. Những cuộc khủng hoảng và xáo trộn về luân lý hiện nay là do sự đánh mất ý thức đó cộng thêm với sự yếu kém lòng tin. Mà hai thứ này lại đi đối và gắn liên với nhau : không còn biết tội và coi tội là gì nữa, thì cũng chẳng còn tin và không muốn tin.

Biết tội là gì, và có lòng khinh chê, gớm ghét tội vì lòng mến yêu Chúa là Đấng tốt lành thánh thiện, đó là đầu mối sự khôn ngoan.

Cho nên, trước khi sửa soạn xưng tội, phải cho các em biết tội là gì và nhìn nhận mọi người ai cũng đều có tội trước mặt Chúa mà đến cáo tội và xin Người tha thứ. Tất nhiên, trước khi cáo tội phải biết mình có những tội nào và do đấy lại đặt vấn đề xét mình như đã nói. Nhưng điều cần là dạy cho các em tự mình nhận ra tội lỗi, có những tâm tình thống hối và cử chỉ sám hối thật sự.

b. Dùng các á bí tích

Đã hẳn giữa việc dạy giáo lý và các bí tích có một mối dây liên lạc chặt chẽ. Nhưng điều này lại đặt thêm một vấn đề khác là nếu sự ăn năn tội và phép giải tội gắn liền với nhau như thế thì liệu có thể nói đến tinh thần sám hối mà không nói đến phép giải tội không, hay nói khác đi, phải chăng không thể bảo người ta xin lỗi mà không bắt đi xưng tội, nghĩa là muốn được tha thì phải vào toà giải tội ? Cụ thể hơn, nếu nói đến sự ăn năn của vua Đa-vít và khuyên chê ghét các tội như nhà vua thì phải chăng sau bài giáo lý cũng phải bảo người ta đi xưng tội ngay ? Như vậy thiết tưởng hơi quá đáng. Nhưng không được làm cách nào cho trẻ em nghĩ rằng vì xưng tội và xin lỗi là hai việc khác nhau, có thể tách biệt được, nên xưng tội chỉ là điều thêm vào và dường như phụ thuộc đối với tinh thần sám hối và sự ăn năn tội.

Thực ra, câu trả lời cho vấn đề này, theo nguyên tắc đã có rồi, do việc phân biệt trong đời sống giữa cái minh nhiên và ám tàng, thí dụ không phải cứ mỗi lần sai lỗi là ta công khai đến xin lỗi má, mà chỉ trong ít nhiều trường hợp, khi sai lỗi nặng, ta mới đến xin lỗi thôi. Đối với Chúa cũng vậy. Những luật đi từ ám tàng tới minh nhiên được áp dụng theo tình trạng riêng biệt của mỗi linh hồn và tuỳ hoàn cảnh, nhưng vẫn phải theo luật lệ của Giáo Hội về vấn đề này.

Ngoài ra, cũng có thể sử dụng các á bí tích để được ơn tha tội vì đó là những cách thế thông thường và thích hợp cho những tội nhẹ ta tỗi phạm hằng ngày. Nếu bỏ qua thì thật đáng tiếc trong việc huấn luyện lương tâm. Như vậy, có thể đọc kinh “Lạy Cha”, kinh “Cáo mình” để được tha các tội nhẹ. Trong kinh “Lạy Cha” có câu “xin tha nợ chúng con” và trong kinh “Cáo mình” đã có sẵn công thức sám hối được Giáo Hội công nhận. Rồi trong Mùa Chay lại có rất nhiều kinh và cử chỉ biểu lộ lòng ăn năn đền tội. Tất nhiên, những á bí tích này chỉ có công hiệu tha tội nhẹ mà thôi, còn các tội nặng thì phải vào toà xưng tội. Nếu trong lớp giáo lý đôi khi cử hành lễ nghi sám hối tập thể, thì không gì ngăn cản ta sử dụng một á bí tích để được tha các tội nhẹ. Đó cũng là một cách xưng tội, nhưng chỉ áp dụng cho các tội nhẹ.

3. Nhờ những buổi nói chuyện đặc biệt

Diễn giảng mấy chương về sự ăn năn và phép giải tội không đủ để huấn luyện tinh thần sám hối. Vậy, cần lưu ý mấy điểm sau đây :

a. Phải tôn trọng thứ tự. Trước hết, phải nói đến sự ăn năn và lý do ăn năn là chính Chúa. Ta chỉ phàn nàn chua xót vì đã xúc phạm đến Chúa là Đấng tốt lành thánh thiện, và tội lỗi là những chướng ngại làm ngăn cách Chúa với ta, phá vỡ cái thế liên lạc ân tình giữa ta với Người, khiến ta trở thành kẻ bất trung, phản bội.

b. Tạo dây liên lạc giữa sự ăn năn và những quy kết dĩ nhiên của nó là thú tội, dốc lòng và sửa chữa. Khi đã ăn năn đau đớn thì muốn thú nhận tội lỗi với Chúa và quyết chí dốc lòng không tái phạm nữa, đồng thời sửa chữa bằng cách làm việc đền tội.

c. Đền tội là cách thế chứng tỏ tính cách đứng đắn của việc ăn năn. Vì thật lòng ăn năn nên mới đền bù, sửa lỗi.

Bởi thế, nếu muốn huấn luyện lương tâm cho kỹ lưỡng chắc chắn, cần phải tổ chức những buổi nói chuyện và diễn nghĩa đặc biệt về những điểm này.

4. Tổ chức những buổi cử hành lễ nghi sám hối

Lễ nghi sám hối là một lễ nghi bán phụng vụ. Sau lời cầu nguyện chuẩn bị, giáo lý viên duyệt qua lại những sai lỗi các em học sinh có thể phạm và thúc đẩy mỗi em tự xét mình riêng, rồi yên lặng suy nghĩ một lát để giục lòng ăn năn tội. Có thể gợi ý cho các em chọn một việc dốc lòng và một việc đền tội riêng. Cứ hai ba tuần làm như thế một lần. Mục đích của những lần cử hành này là dần dần tập cho các em có những tâm tình và thái độ sám hối đích thực từ bên trong.

Có thể cử hành ở lớp học, nếu thuận tiện hay ở nhà thờ. Để thêm phân trang trọng và do đấy đánh động các em hơn, khi cử hành nên cho mặc áo phụng vụ và vừa đến nơi cử hành vừa hát những bài thánh vịnh bày tỏ lòng ăn năn thống hối, thí dụ thánh vịnh 50. Trước khi xét mình, giáo lý viên hay linh mục nói một bài giảng dụ vắn tắt theo ý bài Sách Thánh nào liên quan đến việc thú tội và thống hối, sau đó xét mình. Việc xét mình này có thể chuẩn bị cho các em xưng tội ngay sau đó hoặc đón nhận ơn tha tội bằng một á bí tích như đã nói ở trên.

Hình thức này có vẻ long trọng, không buộc hết mọi lần cử hành đều phải làm như vậy. Nếu làm luôn hai, ba tuần một lần thì mỗi tam cá nguyệt cử hành một lần long trọng cũng được. Còn những lần khác, làm một cách đơn sơ ngay trong phòng giáo lý. Công dụng của lễ nghi tập thể này là gây ý thức tập đoàn và liên đới : mọi người đều phạm tội trước mặt Chúa và đều phải liên đới cùng nhau về những ác quả của tội lỗi mà đồng thanh thú nhận và xin Chúa thứ tha. Vả lại, khi cùng thú nhận tội lỗi trước mặt Chúa như vậy, tự nhiên thấy có không khí giúp dễ khiêm nhường và can đảm nhận lỗi, vì nghĩ rằng ai cũng vậy cả, đâu có phải riêng mình mà mặc cảm.

CHƯƠNG VI :
CÁC HOẠT ĐỘNG TRONG LỚP GIÁO LÝ

Thời đại bây giờ thiên về hoạt động và hữu hiệu. Do đấy, các phương pháp sư phạm cũng chịu ảnh hưởng mà đòi phải linh động, cụ thể, hữu hiệu để giúp đạt tới kết quả trong việc giảng dạy và truyền thông kiến thức, chính vì thế mới phát hiện những phương pháp thính thị giác.

Giáo lý tự nó đã thiên về tư tưởng, mầu nhiệm. Diễn tả tư tưởng đã khó, phương chi lại diễn tả mầu nhiệm thì lại càng khó hơn. Vì thế, nếu không dùng những cách thế thích hợp để làm giảm bớt phần khó khăn thì công việc giảng dạy sẽ quá nặng nề và khó lòng đạt được kết quả mong muốn, đành rằng kết quả của việc này tuỳ thuộc nhiều ở sức tác động của ơn Chúa, nhưng con người cũng phải góp phần vào đó. Vì thế, chương này nói đến các hoạt động trong lớp giáo lý và coi đó như những phương tiện để kiểm soát mức hiểu biết của các học sinh về những điều đã được nghe giảng dạy, đồng thời cũng để giúp các em nội tâm hoá những điều đã học, hầu tạo được những tâm tình và thái độ xứng hợp, khi sống và biểu dương đức tin của mình.

Vậy, hoạt động trong lớp giáo lý là gì và phải tuân theo những luật lệ nào khi làm những hoạt động đó ?

TIẾT I: TƯƠNG QUAN GIỮA BÀI GIÁO LÝ

VÀ CÁC HOẠT ĐỘNG

1. Những hoạt động nhằm đưa tới bài giáo lý

Những hoạt động này cốt chuẩn bị cho người nghe đón nhận Lời Chúa hoặc thúc đẩy họ tự mình đi tìm cách đáp ứng lại Lời Chúa kêu gọi.

Tuỳ mỗi đề tài nói chuyện mà chọn những hoạt động móc nối với bài ấy. Thí dụ, nếu nói về ơn gọi làm linh mục, ta có thể cho các em tìm xem trong địa phận có bao nhiêu linh mục, người ta nghĩ gì về Giáo Hội, Công Đồng, phép giải tội, v.v… Cũng có thể dùng những cuộc thăm viếng hoặc chiếu phim làm những hoạt động chuẩn bị cho bài giáo lý. Đó là khởi điểm giúp ta căn cứ vào đó mà bắt đầu. Tất nhiên, giáo lý viên phải biết những hoạt động đó sẽ đưa mình tới đâu và mục đích mình muốn đạt tới, khi đưa ra những hoạt động đó là thế nào ? Cho nên những hoạt động chuẩn bị phải tuỳ thuộc nội dung của bài giáo lý. Giá trị của những hoạt động đó cũng tuỳ thuộc giá trị của bài nói chuyện.

2. Những hoạt động hỗ tương của giáo lý viên và cử toạ

Trong lớp giáo lý, không phải chỉ có giáo lý viên hoạt đông hay ngược lại chỉ có cử toạ hoạt động, mà ngược lại hai bên hoạt động hỗ tương nhau, tuy mỗi bên có phần việc riêng của mình. Việc của giáo lý viên là giảng dạy. Lời giảng dạy sẽ linh động và dễ hiểu hơn nếu có những hoạt động kèm theo để làm cho sáng tỏ. Hoạt động ấy có thể là những câu hỏi, những lời giải thích bằng cử chỉ, hình vẽ, những bài đọc, những tích truyện, v.v… Hoạt động của cử toạ là chăm chú lắng nghe và tìm hiểu. Nhưng không thể chỉ ngồi nghe một cách thụ động và như thế sẽ chóng chán và buồn ngủ. Bởi vậy, cử toạ cũng có phần việc phải làm là đặt những câu hỏi, yêu cầu giải nghĩa rõ thêm điểm này điểm kia, hoặc trả lời những câu giáo lý viên hỏi hay cùng nhau tìm tòi để góp chung một kinh nghiệm tôn giáo đặc biệt. Như thế, trong bài giáo lý, có nhiều chỗ giáo lý viên và cử toạ thay nhau hoạt động. Nhưng coi chừng, những hoạt động đó không được đi quá xa ra ngoài bài giáo lý. Về điểm này, giáo lý viên phải tinh ý vừa khêu gợi lại vừa kiểm soát những hoạt động đó.

3. Những hoạt động nhằm “tiêu hoá”, cắt nghĩa, giải đáp bài giáo lý

Khi nói đến hoạt động, nhất là hoạt động trong lớp giáo lý cho trẻ em, thường người ta nghĩ ngay đến những hoạt động sau bài giáo lý. Những hoạt động này nhằm giúp các em hiểu rõ thêm bài giáo lý, nội tâm hoá những tâm tình và ý tưởng đã được nghe giải nghĩa hay tìm cách đáp ứng lại Lời Chúa. Ngoài những lợi điểm cốt yếu này, những hoạt động đó lại còn tạo cơ hội cho giáo lý viên và học sinh đối thoại với nhau. Qua những lời trao đổi, những câu hỏi của học sinh, giáo lý viên có thể thấy học sinh hiểu những lời mình giảng đến đâu, hiểu thế nào, điều nào cần giải nghĩa thêm, điều nào làm chúng không ưa, điểm nào còn mù mờ cần lưu ý, v.v… Những hoạt động còn có thể tạo nên một bầu khí thân hữu vì làm cho các em có dịp cùng nhau suy nghĩ, giúp nhau và như vậy thực hiện được một cộng đoàn làm việc chung với nhau.

Như đã nói, những hoạt động liên hệ mật thiết với bài nói chuyện. Phải đưa ra những hoạt động có liên lạc với bài và làm cho bài đó thêm linh động và được hiểu biết kỹ lưỡng hơn. Thường những hoạt động hay cũng là kết quả của một bài nói chuyện tốt. Nhìn vào những hoạt động, người ta có thể tìm ra ý nghĩa của bài nói chuyện, nội dung chính yếu của bài hoặc mục đích bài muốn đề ra. Nếu trẻ em thấy hứng thú và có khả năng làm các hoạt động với điều kiện là phải cố gắng thì đó cũng là thước đo một phần giá trị của bài nói chuyện.

TIẾT II: CÁC LOẠI HOẠT ĐỘNG

Có nhiều loại hoạt động tuỳ theo nguyên tắc phân chia chúng ta lựa chọn. Có thể chia làm hai loại như vừa nói : loại chuẩn bị và loại nội tâm hoá bài nói chuyện, hay nhiều loại khác tuỳ khả năng trí tuệ, thực hành của học sinh hay tuỳ môn như Kinh Thánh, Phụng vụ, v.v… Đại để có 5 loại :

1. Ghi chú những sự kiện

Những hoạt động này nhằm ghi chú những sự kiện về cuộc đời Chúa Giê-su, các nhân vật trong dụ ngôn, các hoạt động của linh mục, các yếu tố của một lễ, v.v… và chỉ cốt chuẩn bị cho những hoạt động kế tiếp vượt qua các sự kiện để tìm hiểu ý nghĩa. Những hoạt động quan sát này cũng quan trọng, nhưng chỉ là khởi điểm để giúp ta hiểu biết ý nghĩa một sự kiện.

2. Đi từ sự kiện đến mầu nhiệm, từ dấu hiệu tới ý nghĩa

Qua những hành vi và ngôn từ của Chúa Giê-su, hiểu rằng “Người là ai” nói lên ý nghĩa của các dụ ngôn, phép lạ, cái chết và sự sống lại, các nghi lễ phụng vụ, tác phong của người tín hữu, giải thích con người của Chúa Ki-tô và Đức Mẹ, chú giải các bản Sách Thánh, v.v… đó là phần việc của loại hoạt động thứ hai này.

Nhưng phải canh chừng cho việc đi từ phạm vi sự kiện đến mầu nhiệm có thể diễn ra thực sự, chứ không phải chỉ dừng lại ở phạm vi nhân loại, thí dụ chỉ trình bày Chúa Giê-su tốt lành, tận tâm, nhân hậu, mà không cho thấy Người là Đấng Cứu Thế từ trời xuống ; hoặc chỉ đứng trong phạm vi sự kiện mà thôi, như khi đưa ra những bằng chứng Chúa Giê-su đã sống lại, mà không làm cho người ta thấy và hiểu rằng điều ấy có nghĩa là Người đã vào chốn vinh quang đã chiến thắng cái chết và sự tội, Người quyền năng cao cả thì như vậy là vẫn ở trong phạm vi dấu hiệu mà chưa đạt tới ý nghĩa của mầu nhiệm sống lại.

Muốn cho tiến trình này được dễ dàng, trong các hoạt động, phải dùng những kiểu so sánh tương phản, những hình ảnh đối nghịch, những tâm tưởng và thái độ của trần gian với tâm tình, ý tưởng của Chúa Giê-su cho thấy rõ sự đối chọi giữa đôi bên để cuối cùng nhận định đâu là ý nghĩa và chủ trương của Phúc Âm. Cũng có thể dùng một sự kiện thuộc phạm vi tự nhiên, như một ngày lễ ở đời, một tình bạn, một cuộc gặp gỡ, một trường hợp riêng tư, rồi so sánh phân tích để dần dần đưa tới ý nghĩa siêu nhiên. Bây giờ người ta ưa dùng lối này như dùng đề tài một cuốn phim, một chuyện tiểu thuyết, một bài ca để đem vào ý nghĩa tôn giáo.

3. Những hoạt động đi từ mầu nhiệm tới sự kiện

Nghĩa là ta kể như mầu nhiệm có đó, được công nhận, rồi từ mầu nhiệm này, ta rút ra những kết luận áp dụng cho trường hợp này, trường hợp kia. Đó là phương pháp diễn xuất đối với phương pháp quy nạp. Hoạt động để khám phá ra những sai lầm trong những ý tưởng hay lập luận hoặc trình thuật ta đưa ra làm thực tập thường cũng là những cách thế đi từ mầu nhiệm đến sự kiện.

Nhờ cách thế này, ta làm cho cử toạ hiểu rõ những công hiệu của mầu nhiệm cứu độ. Tuy vậy, vẫn phải dùng phương pháp quy nạp nữa, nghĩa là đi từ những sự kiện lẻ tẻ đến một kết luận, một nguyên tắc chung, vì thường giữa mầu nhiệm và sự kiện, luôn luôn có sự qua lại.

4. Những hoạt động đi từ sự kiện này đến sự kiện khác

Những hoạt động này giúp ta thiết lập được sự liên tục và đồng hiện hữu của các sự kiện như các sự kiện chính yếu trong đời ông Áp-ra-ham và đời Chúa Giê-su ; thu thập các hoạt động truyền giáo trong lịch sử Giáo Hội với những hoạt động khác, tìm ra những điểm tương đồng trong CỰU và TÂN ƯỚC.

Đã hẳn, những hoạt động này chỉ sửa soạn giúp ta đi tới mầu nhiệm hay một góc cạnh nào phong phú hơn của mầu nhiệm, và thường khi đề ra hoạt động đã thấy rõ mục đích nào rồi.

Nhưng khi trí khôn các em càng nảy nở và biết suy luận thì các hoạt động để tìm hiểu đức tin lại càng đòi phải phân tích và tổng hợp nhiều sự kiện có liên lạc với nhau. Như vậy, dễ có thể quả quyết Chúa là Đấng Hoá Công, không phải sau khi chỉ nhìn qua vũ trụ mà chính là sau khi đã nhìn hết mọi vật Chúa đã dựng nên theo bài trình thuật trong sách Sáng Thế và nhận rằng Chúa Giê-su từ Chúa Cha mà đến không phải sau khi đã nghiên cứu một phép lạ mà nhiều phép lạ khác nhau và toàn bộ đời sống của Nười. Qua các dấu hiệu và lễ nghi phụng vụ trong phép rửa tội, ta sẽ hiểu được ý nghĩa của phép đó. Ta cũng nhìn thấy tính duy nhất của phép Thánh Thể qua các lễ nghi trong thánh lễ và các lễ quanh năm. Như thế, trí tuệ càng mở mang và có khả năng suy nghĩ rộng thì lại càng phải đối chiều nhiều sự kiện thuộc lịch sử và địa dư để đi tới một kết luận.

5. Những sự kiện trình bày từng khía cạnh của mầu nhiệm

Sau khi đã biết những sự kiện và ý nghĩa của những sự kiện đó, phải tìm cho thấy liên lạc mật thiết giữa những sự kiện đó với nhau hay giữa những khía cạnh của mầu nhiệm để hiểu rõ hơn. Vì thế có những hoạt động nhằm cho thấy những tương quan chặt chẽ giữa CỰU và TÂN ƯỚC, cái chết, sự sống lại, lên trời của Chúa Giê-su với việc Chúa Thánh Thần hiện xuống và sự thành lập Giáo Hội, cuộc đời Chúa Ki-tô với cuộc đời các thánh, các bí tích, Đức Chúa Thánh Thần và Giáo Hội, Chúa Ki-tô trước và sau khi sống lại, thiên đàng, hoả ngục, v.v… Những hoạt động thuộc loại này đều có ý làm cho hiểu những sự kiện một cách hữu lý và chu đáo. Tuy nhiên, phải tuỳ theo mức độ hiểu biết của cử toạ mà áp dụng.

Bây giờ, nếu hỏi những hoạt động đó là những hoạt động nào ? Thực ra khó nói. Có điều có thể nói chung là tất cả những gì động viện sự tài khéo của chân tay hoặc vận dụng những khả năng trí tuệ để làm cho hiểu, đều được coi là hoạt động thuộc loại này như diễn kịch, cắt giấy, vẽ hình, biểu diễn, v.v… Ăn thua là giáo lý viên biết tìm ra những hoạt động đó và chỉ cách cho học sinh làm. Nếu tự mình không tìm ra được, nên bàn hỏi, hiệp lực với các giáo lý viên khác. Tuy vậy, không phải bó buộc lúc nào cũng phải làm cho đủ năm loại hoạt động này, mà có thể lựa chọn những loại hoạt động nào thích hợp với khả năng của mình và của các em học sinh.

TIẾT III: CÁC ĐỊNH LUẬT PHẢI THEO
KHI LÀM CÁC HOẠT ĐỘNG

1. Trung thành với sứ điệp của Chúa

Khi làm các hoạt động trong lớp giáo lý, điều trước tiên phải lưu ý là làm sao cho những hoạt động ấy diễn tả sứ điệp của Chúa một cách trung thực, nghĩa là đúng theo tinh thần sứ điệp, khơi gợi đức tin chứ không phải chỉ là những hoạt động thông thường như vẽ, hát, chơi để giải trí. Làm thế nào cho trong suốt thời gian thực tập, Lời Chúa luôn được nhắc nhở một cách khéo léo để thấm nhuần tâm hồn các em học sinh. Điều này có nghĩa là phải chọn các loại hoạt động có tính tôn giáo và gần gũi với sứ điệp.

Có nhiều loại hoạt động và mỗi hoạt động nhằm những quan năng khác nhau, thí dụ có loại, nhằm nhắc lại những điều đã học cho nhớ, có loại dùng đến khả năng suy nghĩ để hiểu, có loại nhằm khơi gợi lòng tin và khuyến khích cầu nguyện, v.v…

Nhưng loại nào cũng phải nhằm giáo dục đức tin và dành ưu tiên cho những hoạt động nào hướng về mục đích đó.

2. Trung thành với hoạt động của trí tuệ con người, nghĩa là :

a. Tôn trọng cách thức hiểu biết của các học sinh đi từ dễ đến khó, từ cụ thể đến siêu hình, từ sự kiện tới ý nghĩa.

b. Để cho các em được tự do và sáng kiến làm một hoạt động thực sự. Giáo lý viên ở cạnh để hướng dẫn cho các em khỏi ngập ngừng và lẫn lộn, đồng thời chỉ bảo cung cấp cho các em những phương tiện cần thiết để làm.

c. Thích hợp với khả năng hiểu biết, mức tuổi cũng như môi trường sinh hoạt của chúng.

d. Thay đổi hoạt động cho đỡ mệt mỏi và nhàm chán. Nếu trong bài nói chuyện, các em đã phải suy nghĩ, lắng nghe, thì trong giờ sinh hoạt nên chú ý đến phần thể xác của các em từ trước đến giờ đã bị bất động mà cho chúng chạy nhảy múa hát, v.v…

đ. Hướng những hoạt động đó về những kiểu cách sinh hoạt đạo đức.

e. Nhằm đưa về một điểm cốt yếu, chứ đừng để cho tâm trí các em bị phân tán đi nhiều ngả quá mà không tập trung được vào điểm chính.

CHƯƠNG VII :
THỦ BẢN GIÁO LÝ

Ý kiến về Thủ bản giáo lý của những người tán đồng và chống đối rất khác nhau. Người tán đồng thì cho là cần thiết, hữu ích, giúp cho giáo lý viên đỡ mất thời giờ và công phu tìm tòi soạn thảo. Người chống đối thì cho là thụ động, lười biếng, hời hợt, vì thủ bản chỉ là một cách thế giản tiện thù hẹp những đề tài giáo lý cho dễ học, dễ dạy mà không sâu sắc linh động, vì thiếu phần đóng góp và kinh nghiệm sống của giáo lý viên.

Trước những ý kiến và dư luận trái ngược như vậy, biết theo bên nào, bên nào phải, bên nào trái ?

Thực ra, khó mà nói cho dứt khoát nên theo bên nào, và bên nào phải bên nào trái, vì bên nào cũng có những lợi điểm và nhược điểm. Riêng trong hoàn cảnh Việt Nam, vì thói quen và điều kiện eo hẹp về nhân sự, phương tiện, tài liệu, sách vở, xem ra phần đông thiên về việc lựa chọn dùng thủ bản hơn là để cho giáo lý viên tự mình soạn lấy bài giáo lý. Dù vậy, tưởng cũng nên bàn tới vấn đề thủ bản giáo lý để đi tới một giải pháp dung hoà cho hợp với tình cảnh của giáo lý viên ở nước ta, đồng thời đem lại ích lợi tối đa cho những người thụ huấn.

Vậy trong chương ngày, tôi sẽ lần lượt bàn tới bốn điểm dưới đây

TIẾT I: NHẬN XÉT VÀ PHÊ BÌNH VỀ THỦ BẢN GIÁO LÝ

Như đã nói, ý kiến về thủ bản giáo lý khác nhau. Mỗi người một ý tuỳ theo tán đồng hay chống đối. Dù tán đồng hay chống đối, chung quy, tôi thấy có những nhận xét và phê bình như sau :

1. Lý tưởng

Lý tưởng ở đây hàm ý là ảo tưởng và viển vông, nghĩa là một thủ bản giáo lý tốt là điều không thể có và nguy hiểm nữa. Không thể có vì không thể nào đầy đủ và xứng hợp hoàn toàn, dù cho một loại tuổi hay một loại người. Nguy hiểm vì thủ bản thì thường phải vắn tắt và chặt chẽ, vì thế trở thành một bản tóm khô khan. Nếu bàn cụ thể và khai triển rộng thì giáo lý viên chẳng còn gì độc đáo để nói nữa.

Ngoài ra, trong một thủ bản không thể làm nổi bật tầm quan trọng của chương này hay đoạn kia. Rồi thủ bản cũng mau lỗi thời lắm, hoặc vì những sự kiện hay ý tưởng trình bày thủ bản không còn hợp với lúc giáo lý viên trình bày nữa, hay có những phương pháp và những khám phá mới mẻ không thấy nói đến trong thủ bản, hoặc nội dung thủ bản không còn hợp với tâm địa của giáo lý viên và những người thụ huấn nữa.

2. Lệ thuộc

Lý do thứ hai những người chống đối đưa ra là tính cách lệ thuộc của giáo lý viên đối với thủ bản. Dùng thủ bản có khác chi là lập lại lời của tác giả, thì ra giáo lý viên chỉ là người cắt nghĩa thủ bản và dồn người thụ huấn vào chỗ chỉ còn có biết thủ bản, học theo thủ bản (nhất là khi làm bài thi lại căn cứ vào thủ bản). Đàng khác, nhiều khi vì quá lệ thuộc vào thủ bản mà giáo lý viên cũng như người thụ huấn như xa rời thực tế, vì thủ bản đâu có nói hết được những gì cụ thể, thành ra thủ bản trở thành một thứ bình phong ngăn chặn giáo lý viên và người thụ huấn với các thực tại bao quanh.

3. Phế bỏ thủ bản

Từ đó, những người chống đối dùng thủ bản đề nghị phế bỏ thủ bản đi. Nhưng cũng phải coi chừng. Dù thủ bản không hoàn toàn hay có những điểm lất lợi, tưởng chưa nên khẳng định ngay như thế mà còn phải phân biệt, vì nếu chỉ dùng một thủ bản duy nhất và chỉ theo hoàn toàn như trong thủ bản thì khác, nhưng nếu dùng nhiều thủ bản và không nhất thiết theo ý như thế thì khác. Vả lại, vấn đề còn tuỳ thuộc ở người sử dụng thủ bản. Nếu là một giáo lý viên tốt, biết thích nghi và chọn lựa cho mình những gì thích hợp để giảng dạy thì không gì ngăn cản việc sử dụng thủ bản. Ngược lại, nếu là một giáo lý viên xoàng và thụ động, bấy giờ, thủ bản có tất cả những bất lợi như vừa nói. Thành ra, điều quan trọng hơn là giáo lý viên chứ không phải thủ bản. Một thủ bản tốt cách mấy đi nữa mà không có người biết khai thác, sử dụng vẫn không đem lại những kết quả mong muốn. Ngược lại, một thủ bản tầm thường nếu vào tay một giáo lý viên giỏi thì thủ bản ấy cũng có thể trở thành thích ứng và hữu hiệu. Cho nên, giáo lý viên giỏi còn cần hơn thủ bản giáo lý tốt.

Như vậy, có phải nói rằng giáo lý viên giỏi không cần thủ bản giáo lý không ? Điều này đúng, vì giáo lý viên giỏi tự mình có thể soạn bài. Nhiều khi nếu lệ thuộc vào thủ bản, họ lại còn cảm thấy mình bị vướng vít nữa. Nhưng tìm đâu cho đủ giáo lý viên giỏi để có thể không cần đến thủ bản giáo lý nữa và tự mình soạn lấy những bài giáo lý. Bởi vậy, tốt hơn là cố soạn những cuốn giáo lý hay để giúp cho những giáo lý viên thông thường có tài liệu khả đáng để dạy giáo lý.

TIẾT II: ĐỊA VỊ CỦA THỦ BẢN GIÁO LÝ
TRONG VIỆC HUẤN GIÁO

Ở trên đã nói về sự nên chăng và cần thiết của thủ bản giáo lý. Bây giờ thử đề cập đến địa vị của thủ bản giáo lý trong việc huấn giáo. Có thể nói ngay thủ bản giáo lý cũng như là một dụng cụ trong tay giáo lý viên và học sinh. Muốn làm một cái gì thì cũng phải có dụng cụ thích hợp để làm công việc đó. Dụng cụ tốt trong tay thợ khéo có thể thành ra một cái gì tốt đẹp. Địa vị của một dụng cụ là tuỳ ở công dụng của nó. Vậy ta thử xét xem công dụng của một thủ bản giáo lý và thế nào ?

1. Cung cấp chất liệu

Công dụng của thủ bản giáo lý là cung cấp chất liệu đức tin gồm Lời Chúa và những mầu nhiệm trong đạo. Các người thụ huấn chưa biết hay còn biết ít về vấn đề này, nên công việc của giáo lý viên là truyền thông cho họ những kiến thức về các vấn đề đó. Có khi họ đã biết một phần rồi. Nếu vậy, nhiệm vụ của giáo lý viên là nhắc lại, đào sâu và cung cấp thêm phần họ chưa biết. Để làm công việc này, một phần giáo lý viên giảng dạy, một phần cung cấp hay giới thiệu cho họ thủ bản giáo lý làm căn cứ. Trong trường hợp này, thủ bản là một phương thế mở rộng kinh nghiệm kiến thức, về Chúa, về đạo.

2. Diễn nghĩa mầu nhiệm và chân lý đức tin

Thủ bản diễn nghĩa mầu nhiệm và chân lý đức tin. Tất nhiên lời diễn nghĩa đầu tiên là của giáo lý viên. Nhưng bên cạnh lời diễn nghĩa sống động của giáo lý viên, còn có cả bản văn trong thủ bản giáo lý nữa. Người thụ huấn và cả người giáo huấn nữa đều có thể nhìn xem bản văn đó mà nghiền gẫm. Ngoài ra khi kết thúc một bài giáo lý, giáo lý viên thường nói tóm tắt lại trong mấy câu. Nếu chỉ nói không, e rằng lời đó sẽ qua đi nhanh chóng. Nếu ghi lại rõ ràng vắn tắt trên giấy, hiệu quả có thể lâu bền hơn. Và đó chính là công dụng của thủ bản giáo lý ; nghĩa là thường sau một bài đều có một bản tóm tắt dễ học dễ nhớ.

Bên cạnh bản tóm tắt này, cũng có thể kê khai một số hoạt động nên làm để nội tâm hoá những điều mới giải nghĩa. Những hoạt động đó phải liên lạc chặt chẽ với bài giáo lý. Điều này giúp cho giáo lý viên có sẵn một số những hoạt động thích hợp.

Sau cùng, còn có thể đặt ra những câu hỏi ở cuối bài trong thủ bản để giúp người thụ huấn dễ học và cũng dễ thuộc những điều đã giải nghĩa trong bài giáo lý.

3. Phản ảnh và ghi nhận sức lãnh hội của người thụ huấn

Mỗi thủ bản giáo lý đều chứa đựng những điều cần thiết cho mỗi loại người mỗi loại tuổi. Giá trị của bài giáo lý cũng tuỳ thuộc một phần ở nội dung của thủ bản giáo lý. Nhưng người ta vẫn có thể hỏi : liệu thủ bản đó có thích hợp với nhu cầu của người thụ huấn không ? Hay là người thụ huấn phải tự liệu cho mình có một thủ bản riêng thích hợp với nhu cầu của mình ? Và như vậy, phải đặt luôn vấn đề một thủ bản do chính người thụ huấn làm lấy. Điều này có nghĩa là mỗi người thụ huấn phải có một tập vỡ ghi chép những điều mình lãnh hội được trong bài giáo lý, những phản ứng của mình đối với những điều được nghe giải nghĩa. Đó là một cách thế làm việc tự lập. Tuỳ theo tuổi người thụ huấn có thể mỗi ngày thu thập thêm các tài liệu, các bản văn, các suy nghĩ, nhận xét, tìm tòi, và tập vở đó sau này có thể trở thành một thủ bản quan trọng hơn chính thủ bản nhà trường phát cho hay mình mua lấy, vì mình đã phải khổ công tìm tòi, suy nghĩ riêng.

4. Phần đóng góp của các sách báo khác, ngoài thủ bản

Thủ bản có ích và cần thiết. Điều này không ai chối cãi với điều kiện không nên coi đó như tài liệu duy nhất và đầy đủ vì dù sao thủ bản vẫn không thể nói hết và cung cấp cho giáo lý viên tất cả những gì cần thiết cho việc dạy giáo lý. Vì thế, ngoài thủ bản ra còn phải sử dụng và nghiên cứu nhiều tài liệu khác nữa như Phúc Âm, Kinh Thánh, sách lễ, các thủ bản giáo lý khác nhau, sách báo, tài liệu về giáo lý, v.v… đành rằng như đã nói, chúng ta còn thiếu nhiều về vấn đề này.

Không kể những thứ này, còn phải nghĩ đến những tranh ảnh báo chí do chính các học sinh thu thập được do lời khuyến khích và chỉ dẫn của giáo lý viên, thí dụ những tranh ảnh và bài báo có liên lạc xa gần với các đề tài giáo lý các chúng cắt nhặt được trong các sách báo chúng đọc. Tất nhiên phải hướng dẫn và nói cho chúng hiểu nên cắt nhặt những tài liệu và tranh ảnh nào. Đây là công việc tương đối hơi tỉ mỉ, cần chịu khó, cẩn thận và nhẫn nại. Chắc hẳn những học sinh lười biếng, cẩu thả, vô tổ chức và vô trật tự sẽ không làm công việc này. Đàng khác, nếu có làm thì tài liệu sách báo nói về đạo ở nước ta cũng lại ít, khiến cho việc sưu tầm trở nên khó khăn và nhạt nhẽo. Nhưng vẫn phải gợi ý và khuyến khích để chuẩn bị dần dần.

TIẾT III: PHẨM CHẤT CỦA MỘT THỦ BẢN GIÁO LÝ

Phẩm chất của một thủ bản giáo lý là tuỳ thuộc vào phẩm chất của bài giáo lý ta phải giảng dạy. Mà phẩm chất của một bài giáo lý, hay nói rộng ra của công việc giáo huấn là tuỳ như nó có phản ảnh trung thực Lời Chúa và trung thực với con người hay không. Cho nên, phẩm chất của một thủ bản giáo lý cũng phải dựa vào tiêu chuẩn : trung thực, trung thực với Chúa và với người.

1. Trung thực với Lời Chúa

Tiêu chuẩn trung thực này đòi hỏi một số nhứng điều kiện :

a. Tính siêu nhiên của Lời Chúa

Trước hết, một thủ bản phải cho người ta thấy tính siêu nhiên của Lời Chúa. Lời Chúa không giống như lời người trần gian, đành rằng Chúa nói với ta qua ngôn ngữ của loài người. Cho nên cũng phải trình bày và hiểu Lời của Chúa theo phương diện siêu nhiên. Chắc hẳn có người sẽ cho rằng siêu nhiên thì xa rời thực tế và không ăn nhằm gì với những hoàn cảnh sống thiết thực của người thời đại ta. Đó thật là một thử thách và căn cớ gây nên vấp phạm. Nhưng vẫn phải duy trì tính siêu nhiên của Lời này, vì rất nhiều khi ta bị cám dỗ sắp đặt lại Lời Chúa cho hợp với đường lối và chủ trương của người trần gian, theo những mục tiêu trần tục và vật chất. Chính vì vậy, người ta vẫn thường trách đạo, trách Giáo Hội là mơ hồ và không tưởng vì chỉ bận tâm nói đến và giải quyết những vấn đề siêu nhiên. Mà siêu nhiên thì có ai thấy đâu ! Dù vậy, vẫn phải cho thấy Lời Chúa là lời hiếu sinh, ban ơn cứu độ, mở đường giải phóng cho con người khỏi vòng cương toả của tội lỗi và nết xấu. Điều trước tiên Lời Chúa mang đến cho con người là nguồn ơn cứu độ về đường thiêng liêng, rồi từ chỗ đó mới đi đến giải phóng về vật chất hay cũng có thể từ giải phóng vật chất đi đến giải phóng tinh thần, nhưng tựu trung, siêu nhiên hiểu như cái gì bền vững, không cùng, mới là đối tượng chính của Lời Chúa.

Nếu ai nói rằng Lời Chúa chỉ nói đến siêu nhiên mà không đề cập đến thực tế, xin mời đọc lại sách các ngôn sứ, những đoạn nói về bất công, bóc lột, đặc biệt hai ngôn sứ A-mốt và Hô-sê. Hai vị này đã thẳng tay vạch mặt những kẻ phạm tội bất công, tàn nhẫn với dân mà truyền thông Lời Chúa cho họ.

Vì tính cách siêu nhiên này mà Lời Chúa trở thành đòi hỏi phải hoàn toàn xác tín mà không cần phải thấu cảm thấy gì cả, đòi hỏi phải hy sinh cái tức thời cho cái vĩnh cửu, vật chất cho tinh thần và bằng lòng chịu tiếng là khờ dại trước mặt người trần gian để nên khôn ngoan trước mặt Chúa. Nhưng hỏi mấy ai dám chấp nhận và trình bày như thế ?

b. Ưu vị Lời Chúa và đời sống Giáo Hội

Nhiều khi vì muốn “ăn khách” và thoả mãn thị hiếu của độc giả, người làm sách giáo lý hay bị cám dỗ nói hoặc viết những điều gì hấp dẫn ở đâu thay vì dành ưu vị cho Lời Chúa và đời sống Giáo Hội, nghĩa là tập trung nỗ lực chính vào việc trình bày Lời Chúa và những sự kiện thuộc đời sống Giáo Hội, phụng vụ hay những suy nghĩ thần học, v.v… Điều này cũng gặp khó khăn giống như khi phải trình bày và duy trì tính siêu nhiên của Lời Chúa, vì tự nhiên, người ta thấy Lời Chúa cao siêu thì có, nhưng không đem lại những lợi lộc vật chất và những giải quyết tức thời cho những vấn đề họ đang phải đối phó. Dù vậy, vẫn phải trình bày Chúa Ki-tô và Mầu nhiệm Ba Ngôi Thiên Chúa như trung tâm và cùng đích của giáo huấn. Các phần đoạn khác đều phải dựa vào đó mà soạn thảo cho cân đối.

c. Trình bày Phúc Âm như Tin Mừng

Thủ bản phải liệu trình bày thế nào cho người ta thấy Phúc Âm là Tin Mừng loan báo ơn cứu độ, do đấy, phải có tính năng động và lôi cuốn. Nói đến Phúc Âm là nói đến một sức mạnh giải thoát, một niềm vui cho người sầu khổ, một mối hy vọng cho người đang đứng bên bờ tuyệt vọng, một sự phấn khởi cho người đang nao núng.

d. Nhấn mạnh vào những điểm cốt yếu

Trong mỗi phân đoạn đều phải nhấn mạnh đến những điểm cốt yếu như trình bày về các điều răn thì cố làm nổi bật đức ái, dạy về các bí tích thì chú ý đặc biệt đến đức tin, v.v…

đ. Trình bày một cách tích cực

Điều này có nghĩa là tạo cho độc giả một lối nhìn, một cách cảm nghĩ lạc quan, tin tưởng, như cho thấy ơn sủng mạnh hơn tội lỗi, mầu nhiệm Phục Sinh còn căn bản hơn mầu nhiệm Thánh giá. Ngoài ra là tạo cho người ta một thái độ cởi mở, đón nhận, không hẹp hòi, tự tin thoả mãn hay hiếu chiến, đồng thời cổ võ tinh thần đại lượng dấn thân và đòi hỏi, trách nhiệm đối với tha nhân và chính mình.

2. Trung thành với độc giả

Muốn vậy, thủ bản phải có tính cách quy nạp :

a. Trong mỗi chương

1/ Cho thấy các sự kiện các kinh nghiệm.

Trước hết trong mỗi chương, phải cho thấy các sự kiện, các kinh nghiệm về đạo mà bài nói chuyện sắp đề cập đến, hoặc các dấu hiệu cần phải làm cho sáng tỏ. Đó là những biến cố và lời Kinh Thánh, các hành vi phụng vụ và các sự kiện trong sinh hoạt Ki-tô giáo.

Trước khi trình bày các sự kiện về Chúa, có thể trình bày các sự việc thuộc con người là biểu hiệu những sự việc về Chúa mà ta phải tìm hiểu. Nếu những danh từ và kiểu nói dùng để cắt nghĩa trong bài, lại được dùng trong bản tóm hay trong các câu thưa hỏi thì thật tốt, vì như thế giúp cho dễ thuộc và dễ hiểu bản tóm.

2/ Khởi điểm từ các sự kiện rồi lồng ý nghĩa đức tin vào đó

Điều này hơi khó vì không phải có thể lồng ý nghĩa đức tin vào bất cứ sự kiện nào, nên phải biết lựa chọn các sự kiện như đã nói và phải dùng phương pháp sư phạm đi từ dễ đến khó, từ cụ thể đến siêu hình, hay từ các câu cắt nghĩa khác nhau đến một định nghĩa tổng quát bao hàm đức tin.

b. Trong toàn cuốn sách

Về điểm này có thể nói từ riêng đến chung như muốn nói về thiên đang, hoả ngục thì nói đến cuộc chiến đấu thiêng liêng của mỗi người, về sự gay go ác liệt của cuộc chiến đấu đó, hay muốn cho người ta hiểu về Chúa Giê-su thì nói đến sứ điệp, phép lạ, thái độ và liên lạc của Người đối với Chúa Cha cũng như nói về Chúa Ki-tô, Chúa Thánh Thần, trước khi nói về Ba Ngôi Thiên Chúa.

Nhưng vấn đề không phải đơn giản như vậy, vì điều này còn tuỳ thuộc ở cách thế lãnh hội của trẻ con do tuổi và môi trường sinh hoạt của chúng cũng như khả năng quy nạp của chúng nữa.

Vì vậy, việc xếp đặt các chương trong thủ bản giáo lý phải dựa vào cách thế và sức hiểu biết của trẻ em. Nhưng thường các tác giả vẫn theo thứ tự trong kinh Tin Kính, chu kỳ phụng vụ hoặc lịch sử ơn cứu độ.

TIẾT IV: CÁCH THẾ DÙNG THỦ BẢN

1. Chủ động

Trước hết phải chủ động, không quá lệ thuộc vào thủ bản nghĩa là trước khi dùng nên xem lại, và nếu cần xếp đặt lại. Có những thủ bản vắn tắt, tác giả chỉ đề ra một dàn bài với những ý tưởng chính và những tài liệu có thể tham khảo. Có thủ bản, tác giả viết đầy đủ từ đầu đến cuối. Dù là thủ bản nào, giáo lý viên cũng cần chủ động, không quá lệ thuộc, có thể tự do sắp xếp, thêm bớt theo ý mình, tuỳ hoàn cảnh và nhu cầu của mình cũng như các học sinh.

2. Phải dùng thủ bản, nếu học sinh có thủ bản đó

Thủ bản có là để dùng. Vậy, nếu học sinh có thủ bản, giáo lý viên phải dùng những hình ảnh, lời giải thích đó ngay khi dạy giáo lý. Không gì nản hơn cho học sinh khi thấy có thủ bản mà giáo lý viên không dùng hay chẳng mấy khi dùng tới, nhất là thủ bản đó có ghi những đoạn trích dẫn Lời Chúa, những lời nguyện, những thánh vịnh hay những bản kinh.

Mà không phải chỉ giáo lý viên mới dùng thủ bản, cả học sinh nữa. Thường bản dành cho học sinh đơn sơ vắn tắt hơn. Giáo lý viên phải giúp học sinh biết dùng thủ bản đó, khuyến khích chúng đọc lại những lời giải nghĩa, trả lời những câu hỏi và làm những bài thực tập đề ra trong đó.

Không ai cấm giáo lý viên chỉ dùng thủ bản như một điểm tựa. Vì thế, giáo lý viên có thể chỉ dùng một phần nào đó trong thủ bản, nói rộng thêm những bài giải nghĩa trong đó, hay ban đầu nói buông không dựa vào sách, cuối cùng mới dùng đến sách.

CHƯƠNG VIII :
TIÊU CHUẨN THẨM ĐỊNH.
KẾT QUẢ CỦA VIỆC HUẤN GIÁO

Muốn biết kết quả của việc huấn giáo, phải dựa vào tiêu chuẩn nào để thẩm định ? Thực ra, sau khi dạy giáo lý, ai cũng muốn đo lường kết quả công việc giảng dạy của mình. Đó là điều hợp lý, nhưng khó, vì kết quả nhiều khi đến sau một cách chậm chạp và không có phân khối trọng lượng để giúp ta dễ đo lường. Dù vậy, ta cũng có thể tạm dựa vào tiêu chuẩn hữu hiệu và tiêu chuẩn thực nghiệm để biết kết quả một phần nào.

TIẾT I: TIỂU CHUẨN HỮU HIỆU

Ở đây xét hữu hiệu dựa theo những sự hiểu biết về đạo, tâm tình mến yêu Chúa và tha nhân, cũng như những thái độ đạo đức ở bên ngoài của học sinh, sau khi đã nghe giảng dạy giáo lý. Cái gì làm căn cứ cho ta xét đoán ? Thưa là những dấu hiệu bên ngoài biểu lộ đức tin bên trong như khi ta thấy các học sinh biết tha thứ, mộ mến sự cầu nguyện, kiên trì trong khi bị thử thách, bình thản, vui tươi trước cái chết hay khi gặp tai ương, hoạn nạn hoặc cơn túng quẫn, v.v… Đã hẳn, những dấu hiệu này không hoàn toàn biểu lộ đức tin đích thực của các học sinh và khi nào có dấu hiệu đó là chắc chắn như vậy, nhưng ít ra chúng cũng cho thấy ảnh hưởng của các bài giáo lý trong đời sống của học sinh một cách tương đối.

Ngoài ra, lại còn những bài thi khảo, những lối trắc nghiệm, những cuộc trao đổi nói chuyền về đạo với các học sinh, hay những cuộc tiếp xúc khác, nhờ đó ta biết được học sinh thuộc, nhớ, hiểu và sống tinh thần những bài giáo lý đến đâu.

TIẾT II: TIÊU CHUẨN THỰC NGHIỆM

1. Thích học giáo lý

Nếu sau một thời gian, ta thấy cả trẻ con lẫn người lớn đều ham thích học giáo lý, hay nói và nhắc lại những điều đã được nghe giảng dạy, dù không ai bắt buộc, thì đó cũng là một dấu hiệu cho biết kết quả của việc huấn giáo. Nếu chẳng những ham thích mà còn tiếp tục học hỏi thêm nữa thì lại càng là dấu tốt chứng tỏ những bài giáo lý của ta đã đáp ứng được nhu cầu học biết về Chúa nơi họ.

2. Ham thích cầu nguyện

Như đã nói, cầu nguyện thường là kết quả của việc nghe dạy Lời Chúa. Nếu học sinh chăm chú cầu nguyện một cách tự phát trong những buổi sinh hoạt hay thực tập giáo lý thì đó cũng là một dấu hiệu khá hiển nhiên về kết quả của việc giảng dạy giáo lý. Nếu về nhà và trong đời sống hằng ngày, ta thấy trẻ em thêm tinh thần cầu nguyện thì không còn hồ nghi gì nữa mà có thể nói ngay đó là kết quả của lớp giáo lý.

3. Siêng năng giữ đạo

Giữ đạo ở đây hiểu theo nghĩa thông thường là chịu khó làm các việc thiêng liêng đạo đức, biết động lòng ăn năn hối cải, thực hành đức bác ái và năng chịu các phép bí tích.

Đó là những dấu hiệu phấn khởi đáng mừng. Nhưng đừng quá dựa vào và tìm kiếm những dấu hiệu đó. Nếu không thấy chúng xuất hiện thì cũng đừng vội vàng nản lòng, nhất là sau khi đã cố gắng hết mình, vì còn tác động nhiệm mầu của ơn Chúa nữa mà ta chưa thể dò thấu. Vả lại, nếu chỉ dựa vào những dấu hiệu bên ngoài và coi đó như thước đo kết quả thì nhiều khi ta dễ nản lòng thất vọng lắm, nhất là khi không thấy một dấu hiệu nào bên ngoài chứng tỏ kết quả công lao khó nhọc giảng dạy của ta.

KẾT LUẬN

Giáo trình “tổ chức và giảng dạy một lớp giáo lý” đến đây là hết. Thời gian 30 giờ dành cho giáo trình này không cho phép nói nhiều và kỹ hơn nữa về những vấn đề khác liên hệ đến giáo lý. Tuy vậy, nếu nhìn vấn đề một cách giới hạn do chính giới hạn của thời giờ, tôi nghĩ rằng chúng ta đã tạm có đủ một vài yếu tố cần thiết để tổ chức và giảng dạy một lớp giáo lý, đi từ những chuẩn bị vật chất đến tinh thần, về trường sở, số người tham dự, khả năng chuyên môn, phương pháp diễn đạt, cách thế sinh hoạt và thực tập giáo lý, cũng như mục tiêu muốn đạt tới là dẫn đưa các người thụ huấn đến chỗ thấm nhuần Lời Chúa, để Lời Người soi sáng và hướng dẫn lương tâm họ, đồng thời thúc đẩy họ cầu nguyện tự phát và điều chỉnh đời mình theo khuôn mẫu Lời ấy.

Nhưng đây mới chỉ là lý thuyết, còn phần thực hành thế nào là do những người sử dụng tập giáo trình này, khi đem áp dụng vào thực tế. Kinh nghiệm bản thân và những hoàn cảnh sinh hoạt cụ thể sẽ là phần đóng góp đáng quý cho giáo trình này và bổ túc cho những gì còn thiếu sót trong đó.