Nói Là Làm
Augustin B́nh Phương
Sau khi đọc mấy bài viết của tôi, Bác Út có nhắn nhủ tôi rằng : « Anh hăy làm những ǵ anh đă nói ». Tôi hơi bị « sốc ». Và từ hôm đó đến nay, ngày nào tôi cũng bị ám ảnh bởi câu nói ấy. Giữa nói và làm luôn tồn tại một khoảng cách, thế nên « người khôn nói ít làm nhiều, không như người dại lắm điều nhàm tai » hoặc tốt hơn hết th́ « im lặng là vàng ». Trong cuộc sống thường ngày, nói ǵ th́ nói, chúng ta vẫn phải nói. Và dĩ nhiên, lời nói có thể nâng cao hay hạ thấp giá trị của con người.
Nói cái điều không có th́ gọi là Nổ. Gă Siêu đă gọi đó là một chứng bệnh của đàn ông, và Gă đă chẩn đoán nó như sau : « Tuy nhiên nếu bệnh sĩ, một chứng ung thư năo, có bướu trong óc, như vừa tŕnh bày, được phát triển tới thời kỳ di căn, Và nếu nó di căn ra tới mồm tới miệng, th́ biến chứng và trở thành bệnh nổ. »[1] . Các nhân vật trong chuyện phiếm của Gă nổ kinh thiên động địa thật, nhưng họ đều là « phàm nhân » cả và họ thường nổ chuyện « thế gian » trong lúc « trà dư tửu hậu ». Nếu những người sống đời sống « thánh hiến » nổ chuyện « trên trời » trong khi làm « mục vụ » th́ đáng được phong là « siêu nổ ».
« Nói một đàng làm một nẻo » th́ gọi là Ba Hoa. Một blogger nọ đă viết một đoạn châm biếm thế này : « Cả thế giới phải sợ người Mỹ v́ người Mỹ đă nói là làm. Thế nhưng người Mỹ lại sợ người Nhật v́ người Nhật làm xong mới nói. Vậy người Nhật sợ ai, xin thưa, đó là người Trung Quốc, v́ người Trung Quốc không nói cũng làm. Người Nhật luôn đề pḥng người Trung Quốc v́ Trung Quốc là một cường quốc có tiềm lực quân sự. Vậy xin hỏi người Trung Quốc sợ ai, đó là người Việt Nam, người Việt Nam nói một đằng làm một nẻo bố ai biết đâu mà lần”. Nói như thế th́ cay nghiệt cho người Viêt Nam chúng ta quá, nhưng nó cũng phản ánh phần nào cái nguy hiểm của những kẻ bất tài mà ba hoa. “Xấu hay làm tốt, dốt hay nói chữ” là những người được liệt vào hàng Đạo Đức Giả. Thời nay hàng giả tuy nhiều nhưng cũng có ngày bị phát hiện, tịch thu và tiêu hủy.
Các cụ thường bảo “trước khi nói th́ phải uốn lưỡi bảy lần”, quả là đúng lắm thay!
John Langshaw Austin trong cuốn “How to do things with Words” được dịch ra tiếng Pháp là “Quand dire, c’est faire” đă để lại cho chúng ta môt số nhận xét xác đáng về lời nói. Ông cho rằng, không phải tất cả lời nói của chúng ta đều thuộc dạng “khẳng định”-affirmation: Ví dụ “Ông A là người độc tài”, nghĩa là có thể kiểm chứng đúng hay sai được. Một phần lớn trong số câu nói lại không thuộc dạng này, nghĩa là không thể đánh giá đúng sai; ví dụ: khi một người nói “ Tôi sẽ đến điểm hẹn gặp anh ngày mai lúc 7 giờ”, chúng ta không thể nói câu này đúng hay sai được, câu này thuộc dạng “tuyên bố”-énonciation. Dạng thức thứ ba: “nói là làm”-“quand dire c’est faire” được gọi là câu “hiệu năng”-phrase performative; nghĩa là tự thân câu nói chính là “hành động” và dĩ nhiên nó cũng chẳng cần đặt vấn đề đúng hay sai. Ví dụ: Trong nhà thờ, đôi tân hôn đọc câu “Tôi nhận anh/em làm chồng/vợ và hứa sẽ giữ ḷng chung thủy với em/anh khi thịnh vượng cũng như lúc gian nan, khi bệnh hoạn cũng như lúc mạnh khỏe, để yêu thương và tôn trọng em/anh suốt đời tôi”. Như thế đôi tân hôn « làm » phép cưới với nhau bằng một câu nói.
Để có thể hiểu đúng một câu nói, một con người, một tác phẩm, ngày nay người ta thích dùng phương pháp thông diễn học - herméneutique . Tạm hiểu nôm na là phương pháp giải thích dựa vào tất cả những bản văn liên quan, cộng với các yếu tố lịch sử, văn chương, tâm lư…như thế chúng ta có thể hiểu đúng hơn, rộng hơn, khách quan hơn.
Có những người bị chụp mũ, dán nhăn bởi một câu nói hay một hành động, và dĩ nhiên hậu quả th́ thật khó lường. Thấy ai nói dối ta liền bảo « hắn là kẻ nói dối » hay chúng ta thường nói « người đàn bà ngoại t́nh » ; thương thay, cô ấy đâu có ngoại t́nh mỗi ngày hay suốt cuộc đời đâu ? Lẽ ra chúng ta phải nói rằng : « hắn đă nói dối » và « cô ấy đă ngoại t́nh ». Cần phải phân biệt rơ hành động và con người. Cùng một sự việc, hai cái nh́n khác nhau sẽ dẫn đến hậu quả khác nhau.
Trong lúc tôi ngồi viết bài này th́ báo chí đưa tin Đức Giáo Hoàng Bênêđictô XVI vừa gởi cho các Giám Mục Công Giáo một bức thư kư tên ngày 10 tháng 3 năm 2009, nội dung liên quan đến vụ việc tha vạ tuyệt thông cho bốn Giám Mục Huynh Đoàn Thánh Pio X. Đọc thư của Ngài xong tôi cảm động nhất hai câu « Sự kiện hai tiến tŕnh chồng chéo và trái ngược đă xảy ra và tức thời quấy rối b́nh an giữa các Kitô hữu và anh chị em Do Thái Giáo, cũng như b́nh an trong nội bộ Giáo Hội, là điều tôi không biết nói ǵ hơn là hối tiếc sâu xa » (Khi Ngài đề cập đến vụ Williamson) và « Một sai lầm nữa mà tôi chân thành hối tiếc đó là phạm vi và những giới hạn đưa ra trong quyết định đặc cách ngày 21/1/2009 đă không được giải thích minh bạch và thỏa đáng vào thời điểm quyết định này được công bố »[2]. Ngài quá can đảm khi dám nhận sai lầm. Vâng, « dám nói dám làm » mới được coi là anh hùng, và « dám làm dám chịu » th́ c̣n hơn anh hùng một bậc.
Tiếp tục cuộc đối thoại giữa Bác Út và tôi, sau khi được Bác nhắn nhủ, tôi đă trả lời Bác rằng : « Nếu Bác Út yêu cầu cao như vậy, th́ nhà Ḍng ḿnh không biết có bao nhiêu người dám nói, viết cái ǵ không nữa…hay chỉ một ḿnh Bác thôi ! » Bác liền giảm giá cho tôi : « th́ anh hăy cố gắng làm ! ». Tôi cám ơn Bác đă nhắc nhở tôi đừng làm pha-ri-sêu chỉ biết dạy dỗ người khác, c̣n ḿnh th́ không chịu làm (x.Mt 23, 1-7) kẻo sau này bị chính những lời của ḿnh kết án ḿnh (x.Mt 12, 37).